Mussolini terug van weggeweest in Italië

Civis Mundi Digitaal #59

door Jan de Boer

Het fascisme van Mussolini was een bron van inspiratie voor Hitler en alle tussen beide wereldoorlogen in door autoritaire, nationalistische bewegingen aan de macht gekomen dictators; in Europa. Het concept van het "totalitarisme" vindt zijn wortels in het "Stato totalitario", de totalitaire Staat, een van de essentiële kenmerken van het in Italië destijds triomferende fascisme.

Toch hebben veel wetenschappers en tot mijn verwondering ook de filosofe Hannah Arendt (1906 -1975) gedurende lange tijd het Italiaanse fascisme gezien als een één-partij-dictatuur zonder het fenomeen totalitarisme.

Als we ons beperken tot het Italiaanse grondgebied - zonder zijn koloniën en oorlogen - moeten we erkennen dat het aantal slachtoffers van het twintig jaar durende fascistische bewind van Mussolini (1922-1943) zeer bescheiden is vergeleken bij de massavernietigingen van het nazisme en het stalinisme. De speciale rechtbank voor de verdediging van de Staat sprak zich zo tussen 1926 en 1943 uit voor niet meer dan 42 doodstraffen. Liever werden de tegenstanders van het op onderdrukking en het op geweld berustende terreur gebaseerde fascistische regime verbannen naar het zuiden van het land of de eilanden. In bovengenoemde periode betrof dat 15.000 personen. Niet vergeten moet worden dat het fascisme in ieder geval tot de tweede wereldoorlog kon rekenen op de steun van het overgrote deel van de Italiaanse bevolking.

Deze weinig bloederige balans van het regime draagt eraan bij dat in Italië van vandaag het fascisme weer als een alledaags iets beschouwd wordt, ja zelfs gerehabiliteerd wordt. Toen in 1994 Silvio Berlusconi de politiek in ging, aarzelde hij niet om een bondgenootschap te sluiten met de neofascisten van Gianfranco Fini. In 2003 verklaarde hij in het Engelse weekblad "The Spectator" dat "Mussolini nooit iemand heeft gedood en hij tegenstanders verbande om elders vakantie te gaan houden". En dan hebben we het niet eens over de huidige neofascistische partij

"Fratelli d’Italia". Ook de grote extreemrechtse partij Lega Nord is niet vies van min of meer fascistische denkbeelden. Zelfs de anti -systeem "5 sterrenbeweging" van de zeer autoritaire Beppo Grillo lijkt mij niet geheel "van vreemde fascistische smetten" vrij.

Het is daarom - als waarschuwing bedoeld - wat meer te weten over Mussolini en het fascisme. Benito Mussolini was gefascineerd door geweld dat hij beschouwde als de motor van de geschiedenis. De beweging die hij na 1918 creëerde was een mengsel van nationalisme en socialisme, dat de broederschap in de loopgravenstrijd van de eerste wereldoorlog verheerlijkte.

Deze cultus werd nog versterkt toen Mussolini in 1922 aan de macht kwam. De secretaris van de fascistische partij, Roberto Farinacci, zei: "In Italië zou niemand antifascist kunnen zijn, want een antifascist kan geen Italiaan zijn". Het fascistische geweld betrof zelfs de taal met het autoritaire verbod op "lei": een vorm van beleefdheid in de derde persoon beoordeeld als te zeer verbonden met de oude aristocratische en bourgeois-wereld.

Dit intrinsieke geweld was een vanzelfsprekendheid in de koloniën en in de oorlogen ter uitbreiding van het "imperium" waarvan Mussolini droomde. Bij de verovering van Ethiopië in 1936 werd zo systematisch mosterdgas gebruikt ook tegen de bevolking. De radicale fascistische politiek in de veroverde gebieden bracht een gewenste en definitieve scheiding aan tussen autochtonen en blanke Europeanen.

Het antisemitisme openbaarde nog een andere karaktertrek van het regime. De "joodse kwestie" was in de aan het fascisme ten grondslag liggende teksten volledig afwezig net als in de fascistische gedachten in de eerste zestien jaar van zijn bestaan. De omwenteling in 1938 met haar racistische wetten is lange tijd toegeschreven aan de op Mussolini door Hitler uitgeoefende druk. Maar de realiteit is toch gecompliceerder. Natuurlijk waren er factoren van buitenaf in een Europa waar het antisemitisme de bijna verplichte ideologische bagage van alle rechtse nationalistische en autoritaire bewegingen was geworden. Maar in Italië moet daarbij de persoonlijke ontwikkeling van Mussolini niet uit het oog verloren worden, laat mijn goede vriend en schrijver Angelo Manitta mij weten. Het fascistische regime had voor zijn voortbestaan een nieuwe binnenlandse vijand als zondebok nodig. In slechts een paar maanden tijd werd zo het antisemitisme, tot dusverre marginaal, een van de ideologische pijlers van het fascistische regime en zijn terreur.

Je mag hopen dat het gezonde democratische verstand het nu in Italië wint van het fascisme in de politiek en economisch zeer zware tijden die het land tegemoet gaat nu er steeds meer nostalgische gevoelens naar de tijden van weleer van Benito Mussolini naar boven komen.