Totalitarisme, concept van de toekomst

Civis Mundi Digitaal #118

door Jan de Boer

In « L’invention de la démocratie » (Fayard, 1981) maakte de filosoof Claude Lefort (1924-2010) zich kwaad over het onvermogen van het Franse communistisch en socialistisch links om de notie van het totalitarisme (een totale dictatuur die zich aan ieders bewustzijn opdringt) te bekritiseren en om deze, zelfs later, op de Sovjet-Unie toe te passen. Voor het « progressieve kamp » maakte deze notie deel uit van het theoretische arsenaal eigen aan de Koude Oorlog en diende deze vooral om het fascisme, het nazisme en het communisme in dezelfde zak te stoppen. Feitelijk werd de notie van de « totale staat », allereerst opgeëist door Mussolini of Hitler-Duitsland, na de Tweede Wereldoorlog gebruikt om een politieke vorm tegengesteld aan democratie te brandmerken, met als doel het Oostblok te stigmatiseren. Claude Lefort betreurde dat de marxisten het « initiatief van het onder woorden brengen van het totalitaire probleem » overgelaten hadden aan de conservatieven en liberalen en dat « analyses als die van Hannah Arendt zo weinig weerklank hadden gevonden ».

De gelijktijdige verschijning van een verzameling artikelen van de Franse filosoof onder de naam van « Lectures politiques » en een gepassioneerd « Cahier de L’Herne » gewijd aan Hannah Arendt (1906-1975) toont dat deze bezorgdheid hem tot aan het einde van zijn leven vergezelde. In een tekst van 2008, bestemd als voorwoord van een studie over de inkadering van de literatuur in de Sovet-Unie door de Rusland-specialiste Cécile Vaissié, constateert hij een « hardnekkig voortduren van het totalitarisme » tot bijna aan het einde van het Sovjet-imperium toe: het door schrijvers ondergane lot dat getuigt van het handhaven van de fusie tussen staat en burgerlijke samenleving, karakteriseert volgens hem een totalitair regime. Zo zag in 1986, twee maanden voor de perestroika, de dissidente romanschrijver Felix Svetov (1927-2002) zich nog voor vijf jaar verbannen naar Siberië.

Tegenover de politiek rechtse theoretici zijn Arendt en Lefort het over één punt eens: het idee dat het totalitarisme, een nieuwe vorm gecreëerd door de moderniteit, niet gaat verdwijnen in de as van de geallieerde overwinning op Hitler. Zeker, Hannah Arendt was van oordeel dat de koppige realiteit altijd het gebruik van totalitaire terreur in de weg zou staan. Maar de mens had ook de macht deze realiteit te vernietigen. Voor Claude Lefort draagt de democratie het risico van haar eigen totalitaire protestbeweging in zich. Voor beide filosofen heeft het totalitarisme volledig zijn actualiteit behouden.

Zij verschillen daarentegen van mening over de interpretatie van de oorsprong van het totalitarisme. Hannah Arendt, wellicht op dit punt geïnspireerd door haar vroegere meester Martin Heidegger, deelt de oorzaak toe aan de verlatenheid en het isolement van de moderne mens, bereid om weg te kruipen in de ijzeren cirkel van een door terreur opgelegde ideologie. Claude Lefort, groot bewonderaar van de « Discours de la servitude volontaire » van Etienne de La Boétie (1530-1663), ziet duidelijk de mogelijkheid van een aantrekkingskracht, zelfs van een verlangen naar fusie en eenheid die zelfs kan gaan tot het liefhebben van de tirannie, van de dictatuur. Alle redenen dus om het totalitarisme niet te gauw met de Sovjet-Unie te begraven.

En bij het lezen van onderstaande literatuur en het schrijven van dit artikeltje word ik, als ik in de wereld om mij heen kijk en zie wat er in democratische landen plaatsvindt, met name in de Verenigde Staten, er niet vrolijker op.

 

Literatuur: « Lectures politiques. De Dante à Soljenitsyne », Claude Lefort, PUF.

Onder de directie van Martine Leibovici en Aurore Mréjen « Cahier de L’Herne », Hannah Arendt.

 

Geschreven in januari 2022