Reset
Deel 6: Slotbeschouwing

Civis Mundi Digitaal #123

door Herman Hümmels

Bespreking van Mark Elchardus, Reset. Over identiteit, gemeenschap en democratie. Uitg. Ertsberg, 2021.

 

 

In de voorgaande hoofdstukken zette Elchardus zich af tegen het huidige neoliberalisme door een aantal maatschappij-onderwerpen te bespreken en van een mening te voorzien. In het laatste hoofdstuk geeft Mark Elchardus zijn visie op een betere maatschappij.

Reset
In zijn slotbeschouwing (het laatste – korte – hoofdstuk) begint Elchardus met een schets van het proces van de wereldontwikkeling, dat tot het neoliberalisme leidde. Dit proces begon in het begin van de negentiende eeuw en was het begin van wat nu om een reset vraagt. Het begon in het noorden van Engeland: wetenschap werd systematisch vertaald in technologie. “De wijze van wonen, eten, verplaatsen, werken en houden van elkaar veranderde.” (p527) Fabrieken ontstonden, en drukke steden. “Staten werden zelfbewust: hun elites interpreteerden het verleden op een manier die aan velen identiteit en zelfvertrouwen gaf.” (p527) Militaire macht werd versterkt door technologische ontwikkelingen waardoor handelsbelangen tot in andere continenten konden worden uitgebreid . De invloed van de industrie op de veranderingen werd aan het begin van de twintigste eeuw overgenomen door Noord-Amerika. Na de Tweede Wereldoorlog kwam er een boost in de welvaart en een afbraak van traditionele ongelijkheden, zoals die tussen man en vrouw. Arme landen bevochten hun soevereiniteit. Aan het begin van de eenentwintigste eeuw komt China prominent naar voren.

Tweede omwenteling
De boost in de welvaart werd ook veroorzaakt doordat de behoefte aan arbeiders werd opgelost door het laten overkomen van gastarbeiders. Vanaf de jaren zeventig verloor men plotseling het geloof in de nationale soevereiniteit. “Er groeide een nieuwe, neoliberale wereldorde, gekenmerkt door het ongehinderd en intense internationale verplaatsen van kapitaal, goederen en mensen. De invloed van staten en kiezers werd teruggedrongen.” (p529) De nationale soevereiniteit moet heroverd worden. Internationale bedrijven werden machtiger dan overheden. Door de bevordering van de migratie ontstond een diaspora van mensen die zich in Europa niet echt thuis voelen en verzamelen in groepen van minderheden. Sommigen integreerden, anderen “willen niet delen in wat ons is voorafgegaan en ons heeft gevormd.” (p529) Dit riep bij anderen weer extreem nationalistische reacties op. Het opdelen en de aandacht voor minderheden werkt als een splijtzwam.

Gemeenschapsdenken
Voordat het liberalisme het denken vertroebelde was het voor de christendemocraten en sociaaldemocraten overduidelijk dat vrijheid en waardigheid alleen bereikt kan worden dankzij de gemeenschap. We leven nu in een maatschappelijke ordening waarin “verschillende culturen en beschavingen de mogelijkheid opeisen om binnen soevereine staten hun eigen maatschappijproject te ontplooien.” (p531) Buitenlandse inmenging verhoogt de verharding van interne conflicten die uit kunnen groeien tot humanitaire rampen. “Die les en de nieuwe machtsverhoudingen in de wereld bieden betere kansen aan respect voor de soevereiniteit en de eigenheid van naties en beschavingen. Spanning tussen systeemrivalen zal worden vervangen door waakzame co-exitentie van verschillende beschavingsprojecten.
De tijd is rijp voor een reset.” (p531) Elchardus benadrukt vervolgens nog eens de nagestreefde doelen: volkssoevereiniteit, vrijheid, communitaire democratie, economie en eigenheid. Deze doelen passen bij de herontdekking van het gemeenschapsdenken.

 

Volkssoevereiniteit

De eerste prioriteit ligt volgens Elchardus bij het herstel van de volkssoevereiniteit en bij de luisterbereid van de volksvertegenwoordigers en de politieke partijen. Politici moeten de behoeften van de burgers kennen. Daar kunnen moderne middelen bij ingeschakeld worden. Het is hoog tijd om de manier waarop dat al sinds de negentiende eeuw wordt gedaan aan te vullen met de mogelijkheden die geboden worden door de hedendaagse wetenschap en technologie. “Het denken en voelen van een bevolking kan tegenwoordig uitstekend via survey-onderzoek in kaart worden gebracht en dat op een manier die representatief is, en elke zorg en elke hoop in beeld brengt.” (p532)
Het laatste woord kan nooit bij een rechter liggen als het om zaken gaat die de gemeenschap aangaan, de doorslag ligt enkel bij de wetgever. Voor grondwettelijke materies, uitspraken die nationaal recht of nationale rechtbanken ondergeschikt maken aan transnationaal recht en transnationale rechtbanken, moet een volksberoep mogelijk zijn, waarbij het parlement bij bijzondere meerderheid kan beslissen de uitspraak van de wetgever niet te volgen.

Communitaire democratie
Elchardus noemt vier aspecten: gemeenschapszin, vrijheid, grenzen en vertrouwen.

Een grote mate van individuele vrijheid gekoppeld aan een hechte gemeenschap is een kenmerk. De natiestaat moet gezien worden als een gemeenschap van individuen en niet als een verzameling van minderheden. De vrije meningsuiting en de privacy moet beter beschermd worden. “Het moet onmogelijk worden om uitspraken als discriminerend te beschouwen gewoon omdat zij ongewenst, kwetsend of schokkend zijn.” (p534)

Grenzen moeten bewaakt worden op grond van grensoverschrijdingen op het gebied van kapitaal, goederen en mensen. “Regulier migratiebeleid moet steunen op een realistische inschatting van kosten en baten op korte en lange termijn. […] Illegale migratie dient te worden beschouwd als een vorm van agressie.” (p536)
Onderling vertrouwen moet hersteld worden waarbij taal een rol speelt. De overeenkomst tussen woorden moet hersteld worden. Die is zoek geraakt bij “de nieuwe racisten die zich anti-racist noemen, bij nieuwe imperialisten die beweren te dekolonialiseren, waarbij voorstanders van radicale gelijkheid gediscrimineerd worden, bloedspelen omschreven worden als humanitair en een vrouw nu verder door het leven moet als ‘iemand die als genderexpressie of biologie vrouwelijke kenmerken vertoont’.” (p537)

Communitaire economie
Het gaat niet om ‘kapitalisme versus ‘niet-kapitalisme’. aldus Elchardus. Het grote vraagstuk is dat naar de rechtsgronden van het eigendom. ‘Eigendom’ is niet een ‘natuurlijk’ of onvervreemdbaar recht, maar een door mensen gemaakte constructie. Rechtsregels moeten het niet langer mogelijk maken dat politieke en economische macht zich concentreert in de handen van sociaal dominante groepen. “De huidige economie vertaalt onze wetenschappelijke en technologische innovatie onvoldoende in economische vooruitgang. De creativiteit van de gemeenschap komt de gemeenschap onvoldoende ten goede.” (p539)
Elchardus pleit niet voor een basisinkomen. Hij pleit voor: “slim belasten om technologische vooruitgang te vertalen in minder werk, meer welzijnsscheppend werk en meer ruimte voor gezin en kinderen; het werk dat moet worden gedaan gelijker verdelen.” (p541) Meer leren, politieagenten en verzorgend personeel, minder immigranten.

Communitaire eigenheid
“Liberale denkers beschouwen het bouwen aan eigenheid als ongepast.” De propaganda van privébedrijven met commerciële bedoelingen moet vervangen worden door de natiestaat die inspanningen levert “om bij zijn burgers een gevoel van gedeelde identiteit te bevorderen, een gedeelde visie op wat goed en nastrevenswaardig is.” (p543) Onderwijs kan zich toespitsen op onze kennisinstituties: volkssoevereiniteit, rechtsstaat, verzorgingsstaat, seculiere staat en wetenschap als kenniswijze. “Jonge mensen dienen de competentie te verwerven om met die instituties te leven. Dienen zich bewust te worden van de voorwaarden waarvan hun functioneren afhankelijk is; bijvoorbeeld van het delicate evenwicht tussen rechten en plichten.” (p544)

Conclusie
Elchardus heeft een belangrijk politiek manifest geschreven en heeft daarmee een bijdrage geleverd aan de discussie over een betere wereld en de groeiende kritiek op het huidige neoliberale beleid. Niet iedereen zal het, zeker op onderdelen, met hem eens zijn, maar dit is eigen aan een politieke discussie. Het boek kan een inspiratiebron zijn voor het nadenken over een betere inrichting van de toekomst.