De betekenis van Couwenberg voor de politiek

Civis Mundi Digitaal #15

door Mat Herben

De betekenis van Couwenberg voor de politiek

 

Mat Herben*

 

"Om de noden en problemen van onze tijd te kunnen begrijpen, is een brede blik nodig, geschraagd door een grote belezenheid en kennis van andere vakgebieden. Dat is tegenwoordig helaas niet langer vanzelfsprekend. Wie de ingewikkelde maatschappelijke en politieke problemen van onze tijd wil begrijpen, kan zich geen betere leermeester wensen dan Wim Couwenberg. Hij is allesbehalve ééndimensionaal in zijn denken. Ik sta iedere keer weer versteld van zijn eruditie en werkkracht", aldus Mat Herben in zijn toespraak op het symposium ter ere van Wim Couwenberg.

 

Vooraf
De dagvoorzitter Bert Snel heeft mij gevraagd naar Couwenbergs betekenis voor de politiek. Dat is natuurlijke een onmogelijke opdracht. Tweede-Kamerleden hebben weliswaar overal een mening over, en oud-politici als helemaal, maar zoals de grote filosoof Clint Eastwood zei in de film ‘Magnum Force’: A good man always has to know his limitations.

Als ik mij een oordeel zou aanmatigen over Wim Couwenberg, dan zou ik mij voegen in het gezelschap van Maarten van Rossum, een eminente hooggeleerde historicus die alles weet. Als niet-academicus ken ik mijn plaats. Van Rossum, gevraagd naar de politieke betekenis van Pim Fortuyn, plaatste hem naast Boer Koekoek, omdat de LPF van 26 naar 8 zetels ging en daarmee in de buurt kwam van de zeven zetels van de Boerenpartij. Alsof de invloed van Pim Fortuyn en met name het doorwerken van zijn denkbeelden, zou worden bepaald door het aantal Kamerzetels van zijn verweesde volgelingen. Het politieke landschap is mede door Fortuyn ingrijpend veranderd.

De opmerking van Van Rossum is een uiting van ééndimensionaal, rechtlijnig denken, dat je niet verwacht van een historicus. Historische ontwikkelingen kennen zelden één oorzaak, maar er is meestal sprake van een reeks gebeurtenissen, die elkaar beïnvloeden en versterken.

 

Eerherstel

Eerherstel voor Pim Fortuyn die niet de geschiedenisboeken mocht ingaan als een omstreden politicus die vanwege zijn gedachten was vermoord, dat was misschien wel mijn voornaamste drijfveer om na zijn dood door te gaan met de LPF. Of het gelukt is, moet u zelf maar beoordelen. Zelf ben ik blij met de posthume erkenning die hij van velen krijgt. Pim Fortuyn heeft de politiek beslist opgefrist, een miljoen thuisblijvers gingen weer stemmen, het debat is verlevendigd. Teveel zelfs, zullen sommigen zeggen, maar ook dan is de invloed van Fortuyn aantoonbaar. Jan Marijnissen en Wouter Bos gaven zelf aan dat de aanpak van Pim Fortuyn hen inspireerde. Inhoudelijk waren er grote verschillen met de Lijst Pim Fortuyn, maar niet qua stijl. Het vreemde is dat velen Geert Wilders zien als erfgenaam van Fortuyn, terwijl in mijn ogen inhoud én stijl juist sterk verschillen. Met Mark Rutte zou Pim Fortuyn prima door één deur kunnen, met Diederik Samsom zou hij graag de degens kruisen. Maar ook Samsom zal - hoe ver hij inhoudelijk ook van Pim Fortuyn af staat - moeten toegeven dat hij schatplichtig is aan Pim Fortuyn, die een heilzame werking heeft gehad op het gedrag van regenteske bestuurders. In het tijdvak Melkert, Kok, Wallage zouden jonge honden als Diederik Samsom geen schijn van kans hebben gemaakt om fractieleider te worden. Waarom vind ik Fortuyn belangrijk? Omdat hij drie ontwikkelingen signaleerde, die elkaar versterkten. De voortschrijdende secularisatie, de ondergang van het oude socialisme in 1989 en de opkomst van de politieke islam zijn drie redenen waarom politici, die verandering willen, Fortuyn zouden moeten lezen en waarderen. Over de vraag ‘hoe nu verder?’ dacht hij grondig na. Om de noden en problemen van onze tijd te kunnen begrijpen, is een brede blik nodig, geschraagd door een grote belezenheid en kennis van andere vakgebieden. Dat is tegenwoordig helaas niet langer vanzelfsprekend. Medisch specialisten verliezen niet zelden de blik op heel de mens. Wetenschappers met grote eruditie worden door hun vakgenoten soms argwanend bekeken. Liever een specialist dan een generalist, lijkt het wel.

Op de tv en de radio buitelen de economen over elkaar heen met vaak tegenstrijdige meningen over de eurocrisis. De meesten hebben absoluut geen oog voor de politieke werkelijkheid. Het is bon ton om het zwakke optreden van politici, het gebrek aan leiderschap, te bekritiseren. Er zijn bataljons journalisten naar Griekenland gereisd om smeuïge verhalen te schrijven over luie Grieken, maar ik heb nog nergens een gedegen artikel gelezen dat de gespannen politieke verhoudingen belicht. Ja, we lezen dat burgers boos worden, omdat zij worden gekort en verarmen, maar heeft u ergens gelezen dat in Griekenland tussen 1943 en 1949 een burgeroorlog woedde, die 160.000 mensenlevens eiste op een bevolking van acht miljoen? Griekenland is nog steeds een gepolariseerde samenleving, waar de politieke vrede werd gekocht met geleende euro’s. De littekens van de burgeroorlog tekenen de Griekse samenleving, waarin communisten en anarchisten niet iets uit het verre verleden zijn, maar reële machtsfactoren. Als in Griekenland een regeringswisseling plaatsvindt, worden de zittende ambtenaren naar huis gestuurd en nieuwe ambtenaren benoemd. Zo ontstaat het vertekende beeld van luiheid. Natuurlijk moet die wachtgeldregeling worden beperkt, maar het probleem zit dieper. In een volwassen democratie moeten ambtenaren kunnen worden vertrouwd, wordt belasting geheven. Griekenland heeft de maatschappelijke verdeeldheid afgekocht, met dank aan de euro. Maar ook in Spanje, Frankrijk en Italië is de macht van de communistische vakbonden nog groot. Zelfs in ons land haalde voor de verkiezingen Emile Roemer van de SP de klassenstrijd weer van stal. Daarom staan ons roerige tijden te wachten. Daarom is iedere economische oplossing die geen rekening houdt met de politieke realiteit, erger dan de kwaal. Pappen en nathouden is beter dan misplaatste daadkracht.

Het punt is dat grote maatschappelijke problemen altijd meerdere dimensies kennen. De economische crisis kent niet alleen financiële oorzaken, zoals het onverantwoord gedrag van banken en de huizencrisis, maar er zijn ook dieper liggende oorzaken van politieke aard. De totstandkoming van de euro had niet louter economische motieven om de handel te bevorderen. De bedoeling was ook dat een muntunie de politieke eenwording - een utopische wensdroom - van Europa zou versnellen. Dat lijkt mij een fatale vergissing. Democratie groeit van onderaf. Een politieke unie kan niet van bovenaf worden opgelegd, hoe wenselijk dat ook mag zijn vanuit bestuurlijke of economische motieven. Juist Nederlanders zouden moeten weten dat belastingen die vanuit Brussel worden opgelegd, kwaad bloed zetten. De menselijke aard is sinds Alva en zijn tiende penning echt niet veranderd.

 

Couwenberg

Wie de ingewikkelde maatschappelijke en politieke problemen van onze tijd wil begrijpen, kan zich geen betere leermeester wensen dan Wim Couwenberg. Hij is allesbehalve ééndimensionaal in zijn denken. Ik sta iedere keer weer versteld van zijn eruditie en werkkracht. Zijn laatste boek ‘Het wereldgebeuren sinds de jaren ’60 - Van linkse dominantie naar liberale triomf’ neemt de lezer aan de hand en leidt hem door de maatschappelijke ontwikkelingen van de afgelopen 50 jaar. Het is naar mijn mening een boekwerk dat heel goed kan dienen als introductie in de moderne geschiedenis. Het krijgt op mijn boekenplank een plek naast zijn jaarboek uit 1988 ‘Opstand der burgers’, 200 jaar na de Franse revolutie, ook al zo’n onmisbaar boek voor iemand die onze tijd wil begrijpen.

De invloed van Couwenberg op de politiek laat zich moeilijk meten, dat is inherent aan het vak van een hoogleraar die zelf geen politicus is. Die invloed is er wel, maar indirect, want zijn studenten, lezers van Civis Mundi en andere volgers hebben natuurlijk veel van hem opgestoken.

Couwenberg leerde mij waarschijnlijk pas kennen in 2002, zoals de meeste Nederlanders. Zelf maakte ik 25 jaar eerder met hem kennis, toen ik in 1977 tijdens mijn studie MO Staatsinrichting twee boeken van hem las, die mijn denken en mijn kijk op de wereld mede hebben bepaald. Zeker in politieke zin. Die twee boeken wil ik straks graag door hem laten signeren, want ik lees er nog regelmatig in. Een nog immer actueel boek vind ik ‘De omstreden staat’ uit 1974. Niet alleen komt hierin de ontwikkeling van de staatsidee aan de orde, maar ook de verhouding tussen staatsrechtwetenschap en de politicologie. Couwenberg schrijft: Politicologie en staatsrechtwetenschap zijn twee disciplines die elkaar de afgelopen jaren veelal ontlopen hebben en zeker niet overlopen van wederzijds begrip, laat staan waardering. Hij betreurt dat en denkt dat een volledige ontplooiing van de politieke wetenschappen alleen kan door de in de staatsrechtwetenschap de historisch-juridisch-filosofische benadering tot verdere ontwikkeling te brengen. Dit als aanvulling op de empirische, op het politieke gedrag georiënteerde benadering in de politicologie. Ik ben eigenlijk benieuwd wat zijn oordeel is over de huidige stand van de politieke wetenschappen. Onlangs tijdens een gastcollege Media en Politiek dat ik gaf aan een journalistieke opleiding, vroeg een student mij advies, want hij twijfelde tussen een studie politicologie of geschiedenis. Mijn wedervraag was of hij journalist wilde worden met als specialisatie politiek, of dat hij zelf een politieke loopbaan wilde.

Een parlementair verslaggever heeft het meeste profijt van een studie parlementaire geschiedenis, een politicus in spé of een beleidsmedewerker van een politieke partij kan veel plezier hebben van een studie politicologie. Ik zie dat meer als een beroepsopleiding, dan als een wetenschappelijke studie. Een politicoloog die niet zelf actief is in de politiek, is als een cardioloog die niet met harten wil werken. Ik heb eerlijk gezegd weinig affiniteit met theoretische politicologen die door de media als deskundige worden opgevoerd, terwijl ze geen flauw idee hebben hoe het in de praktijk toegaat in een fractie, of politieke partij. Te vaak heb ik ook in het parlement ervaren dat het mensen met een studie politicologie of bestuurskunde vaak ontbreekt aan historische of filosofische kennis. Het karakter van de studie, als een soort afgeronde beroepsopleiding, nodigt kennelijk onvoldoende uit tot voortgezette zelfstudie. Ik haast mij te zeggen dat ik ook voortreffelijke politicologen en bestuurskundigen ken, maar dat is doorgaans ook een kwestie van persoonlijke verdienste.

Het tweede boek dat ik al 35 jaar bezit, is ‘Westers staatsrecht als emancipatieproces’, waarin Couwenberg de ontwikkeling van de democratische rechtsstaat behandelt. Het jaarboek dat thans voorligt, is daar eigenlijk een mooie aanvulling op.

Praktische politiek kan niet zonder degelijke juridisch-filosofische onderbouwing. Dat merk je onmiddellijk als je een wetswijziging wil indienen, of een wetsvoorstel wil indienen. Het is maanden werk, zelfs met ondersteuning van wetgevingsjuristen van Binnenlandse Zaken en steun van een promovendus en een hoogleraar. Het is de verdienste van Wim Couwenberg dat hij de traditionele historisch-juridisch-filosofische staatsrechtwetenschap tot grote hoogte heeft opgevoerd. Ik heb daar veel van opgestoken en ben hem daar dankbaar voor.

Het is kenmerkend voor Couwenberg dat hij de wetenschap niet in een ivoren toren heeft beoefend. Met het blad Oost-West en het huidige Civis Mundi heeft hij veel mensen bereikt en aan het denken gezet. Dat deed hij ook in het blad Sta Vast van de OSL Stichting voor Vrede en Veiligheid. Ook daarvan heb ik als defensievoorlichter en de laatste jaren als collega-redacteur van OSL StaVast veel geleerd. Ik ben blij dat ook hoofdredacteur Prosper Ego hier vandaag aanwezig is.

Praktische politiek beoefende Wim Couwenberg ook in Rotterdam. Hier is zelfs directe invloed op de politieke geschiedenis van Nederland in het algemeen en Rotterdam in het bijzonder waar te nemen. Na het bekende interview van Pim Fortuyn in de Volkskrant in februari 2002, belde Couwenberg met Ronald Sörensen. Hij wilde dat Pim zijn uitspraak over art.1 GW zou intrekken. "Hij heeft wel een punt, maar het is politiek onhandig". Couwenberg vreesde dat Fortuyn zijn politieke platform Leefbaar Nederland zou verliezen, gezien een voorspelbare reactie van Jan Nagel. Mede daarom besloot Leefbaar Rotterdam achter Pim Fortuyn te blijven staan. Sörensen was coördinator van het kiesdistrict Rotterdam geworden. Niet echt van harte, maar na een compliment van Couwenberg dat het goed is als mensen hun nek durven uit te steken, ging Sörensen aan de slag. Ik heb het bij Ronald geverifieerd en hij is hier in de zaal. Hij is nog steeds een beetje trots op dat compliment van Wim.

En zo heeft Couwenberg de loop van de Maasstad veranderd.

 

*Mat Herben is journalist en adviseur Media en Politiek en oud lid van de Tweede Kamer.