Beelden van de Spaanse burgeroorlog uit de jaren 1936-1937

Civis Mundi Digitaal #99

door Jan de Boer

Franciszek Ksawery Pruszynski is een Poolse reporter, schrijver en diplomaat (van 1948 tot 1950 in Nederland) van groot formaat, geboren in 1907 en in 1950 onder onverklaarbare omstandigheden bij een auto-ongeluk in Duitsland omgekomen. Hij heeft een aantal uiterst interessante boeken geschreven, waaronder in 1937 « W czerwonej Hiszpanii », toen hij vanuit Madrid de beginjaren 1936-1937 van de Spaanse burgeroorlog beschreef, de strijd van het Spaanse Republikeinse leger tegen de fascistische troepen van de latere dictator Franco. Het werd in 2007 vertaald naar het Spaans (« En la Espana roja », in het rode Spanje) en is nu eindelijk en terecht vertaald naar het Frans: « Espagne rouge, scènes de la guerre civile 1936-1937 » (uitgever Buchet -Chastel, 490 pagina’s, 27 euro).

De missie van deze Poolse reporter was om de Spaanse burgeroorlog (1936-1939) te verklaren, zonder deze mooier te maken dan hij was. In tegenstelling tot de beroemdste boeken over het conflict, die van Malraux, Bernanos en Orwell, liet hij zich niet meeslepen door passie of bitterheid over de Spaanse verdeeldheid. Beroemd geworden in Polen door zijn onderzoeken in de vrijstad Dantzig en Palestina deelde hij de nationalistische of revolutionaire bezieling niet, al ging zijn sympathie wel duidelijk uit naar het republikeinse kamp, waarbinnen hij onderzoeken instelde in Barcelona, Madrid, Andalusië en Baskenland.

Akelig precies observeert, noteert en analyseert hij het horten en stoten van de Spaanse samenleving, alsook de acties van de grote machten die de burgeroorlog gebruiken als een generale repetitie voor de botsing tussen fascisme en communisme: « De broederstrijd van de Spanjaarden heeft het kader van de enkele natie overstegen en is de broederstrijd van alle Europese volkeren geworden… De sikkel en de swastika hebben zich eindelijk verbonden in de oorlog waarvan zij droomden ».

De afstand die hij van het conflict neemt is niet fysiek, integendeel: zijn dagelijks verhaal is bezaaid met bombardementen, met risico’s om onder het geratel van mitrailleurs zo dicht mogelijk bij de frontlinie te komen. Het is vooral door opmerkelijk kritisch afstand te nemen dat hij in staat is te constateren dat – niet zonder ontmoediging – de Spaanse revolutie rijker is aan gefusilleerde verdachten dan aan sociale vooruitgang, of dat de soldaten zich schaamteloos kunnen overgeven aan het plunderen van verlaten huizen.

Bij Pruszynski, nieuwsgierig en vlug van begrip, blijft het niet bij deze constateringen: hij associeert de intelligentie van het portret, de beelden, met het onderzoek naar de oorzaken, probeert steeds weer concrete situaties die hij tegenkomt te verbinden met politieke en sociale condities die de achtergrond van de oorlog vormen die hij uitlegt. Boeiende en aangrijpende bladzijden worden zo gewijd aan de agrarische kwestie, de « latifundia »: de grote landgoederen die het plattelandsproletariaat in structurele ellende dompelen, maar ook aan de regionale en identitaire kwesties in Catalonië en Bilbao. Zonder helemaal te ontsnappen aan clichés – hij beheerst de Spaanse taal niet – biedt zijn boek bij het lezen verhelderende sleutels om de gebeurtenissen te begrijpen.

Het belang van deze serie reportages wordt vergroot door de parallellen die de schrijver trekt tussen het lot van Spanje en dat van zijn eigen land; twee katholieke landen aan de grens van Europa die de wending naar de economische modernisering gemist hebben, twee maatschappijen kwetsbaar door politieke instabiliteit, gunstig voor de opkomst van extremen: « Achter de macabere Spaanse visioenen zie ik steeds de grauwe schaduw van Polen ». Deze aanwezigheid van het Poolse verleden, van zijn dichters en zijn patriotten, altijd bereid om in opstand te komen, is tussen de regels door het meest bijzondere aspect van een heel sterke tekst die observatie associeert met historie. En dat maakt het een document van de eerste orde over een gruwelijke periode in de Spaanse geschiedenis, alsook over het vak van journalist in tijden van oorlog.

Voor lezers die de Franse taal beheersen een grote aanrader!

 

Geschreven op 9 juni 2020