Wat heet onkruid?

Civis Mundi Digitaal #102

door Jan de Boer

In mijn zeer jonge jaren herinner ik mij van Friesland weiden vol met bloemen en ander onkruid in de ogen van landbouwers, nestjes van kieviten en grutto’s. Nu zijn er na de zoveelste ruilverkaveling uitgestrekte en doodgemeste weilanden met veel minder nestelende weidevogels. Ook in Salland is het van hetzelfde laken een pak. Verwoesting van ecosystemen en van biodiversiteit. Wonend in Zuid-Frankrijk waar nog echt platteland is, geniet ik in het voorjaar  van velden rode klaprozen en wilde orchideeën in de bermen van de kronkelige wegen in de Corbières. Genieten doe ik hier overigens niet van het domme gejaag op trekvogels…

« Onkruid, wilde planten beconcurreerden de landbouwculturen wat betreft de toegang tot hulpbronnen: licht en aanwezige voeding in de bodem) en werden daarom bijna systematisch geëlimineerd », zegt mijn internetcontact Sabrina Gaba, directrice onderzoek van het Franse « Institut national de recherche pour l’agriculture, l’alimentation et l’environnement » (Inrae). En ze voegt er aan toe: « in het algemeen door het strooien van herbiciden, onkruidverdelgers ».

De agro-ecologische onderzoeken - een onderzoeksgebied dat verbinding legt tussen de wetenschappelijke ecologie en de agronomie- tonen evenwel zaadje voor zaadje de essentiële rollen aan die klaprozen, korenbloemen, ooievaarsbekken en andere niet gewenste bloemen in bepaalde bebouwde zones spelen. Zij bieden onderdak aan hulptroepen van insecten en bestuivers, evenals  aan essentiële micro-organismen voor de vruchtbaarheid van de grond. « Het uiteindelijke doel van de agro-ecologie is onder meer het niet langer gebruiken van pesticiden » laat mij Fabrice Le Bellec, directeur onderzoek van het « Centre de recherche agronomique pour le développement (Cirad) » weten.

Het project Disco-Weed (Cesab-FRB) geleid door Sabrina Gaba en beëindigd in 2019, draagt aan deze axiologische ommekeer bij. « Wij hebben aangetoond dat deze wilde flora kan blijven bestaan zonder dat er sprake is van verlies van rendement », aldus Sabrina Gaba. Te midden van recente studies van Disco-Weed bevestigt dit in « Frontiers in Sustainable Food Systems » gepubliceerd onderzoek de zegeningen van wat onkruid genoemd wordt. Hoe groter de verscheidenheid in de soorten wilde planten en hoe overvloediger deze op een perceel landbouwgrond voorkomen, hoe belangrijker het aantal van de ecologische functies – bestuiving, regulatie van verwoestende insecten,vruchtbaarheid van de grond – is.

Onkruid gewoon laten groeien is dat het geheim om niet langer pesticiden te hoeven gebruiken? « Zo eenvoudig ligt dat niet. De wilde planten vervullen een dubbele rol: zij zijn nodig voor het overleven van culturen, maar zij beconcurreren de gecultiveerde planten wat betreft hulpbronnen. Het gaat erom het juiste evenwicht te vinden », verklaart Sabrina Gaba. Op dit punt is de studie het meest vernieuwend: de toename van het aantal ecologische functies (die afhangen van de overvloed en de diversiteit van de wilde planten) veroorzaakt geen verlies van productiviteit. De marge van handelen bevindt zich in de verscheidenheid van de soorten. Bemoedigende resultaten volgens Fabrice Le Bellec: « Het inkomen van landbouwers – dat afhangt van hun productie maar ook van hun budget voor chemische productiemiddelen – speelt een grote rol in de agro-ecologische transitie ».

Om tot deze conclusies te komen hebben de wetenschappers de gegevens van 78 graanvelden en 45 koolzaadvelden, allemaal intensieve culturen, en van 61 weilanden verzameld in het jaar 2016 in het departement Deux-Sèvres, binnen een gebied gewijd aan observatie en wetenschappelijke experimenten en beheerd door de CNRS, het « Centre national de la recherche scientifique ». Om de capaciteit van het regelen van de schadelijke insecten te kwantificeren hebben wij bladluizen verspreid in de bestudeerde zones », zegt Sabrina Gaba. « Na een zekere tijd hebben wij het aantal van de overgebleven insecten geteld waardoor wij het potentieel van de biologische regulatie kunnen inschatten ».

Blijft de vraag hoe de verscheidenheid van de wilde planten in de gebruikelijk gecultiveerde velden te bevorderen. De laatste studie van Disco-Weed, op 8 juli gepubliceerd in « Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences » geeft daar deels een antwoord op. « Wij zochten naar het antwoord op de vraag hoe de wilde planten er in slagen zich op de in cultuur gebrachte gronden te ontwikkelen » zegt de auteur van het artikel. Conclusie: het bestudeerde onkruid is de overlevende, want de velden worden ieder jaar omgeploegd en met herbiciden bewerkt voor de volgende gecultiveerde plantenserie. Het artikel geeft een positieve correlatie aan tussen de diversiteit van de soorten wilde planten op het bestudeerde veld en het aantal in de omgeving aanwezige percelen biologische agricultuur. De percelen met het label « bio » zijn een reservoir voor wilde planten. Hun zaad verspreidt zich over het landschap en geeft zo de mogelijkheid om een goede diversiteit van wilde planten te bewaren. Paolo Barberi, professor agronomie in Pisa (Italië): « De resultaten verrassen me niet. Het vragen stellen over de landbouwpraktijken is essentieel om alles wat leeft in de gecultiveerde velden te beschermen. Deze resultaten stellen de voorstanders van het delen van de grond gelijk. Zij tonen aan dat alleen heterogene mozaïeken – die verschillende types van culturen en percelen met bio-agricultuur met half natuurlijke elementen als weilandjes of hagen laten zien - in staat zijn de biodiversiteit te beschermen ».

Tegengesteld daaraan voeren de verdedigers van de traditionele landbouweconomie een pleidooi voor een strikte scheiding tussen de zones gewijd aan de bescherming van (niet gecultiveerde) fauna en flora en zones voor agrarische productie. « Het is een cruciaal debat inzake het vraagstuk van het bewaren van de biodiversiteit in het landbouwmilieu », zegt Professor Barberi.

Naast landbouwpraktijken is er ook een belangrijke rol voor de landinrichtingspolitiek bij de rehabilitatie van de niet-geliefde wilde planten, van onkruid en het behoud van biodiversiteit. Fabrice Le Bellec zegt tegen mij: » Weet je wat men in die kringen over « onkruid » zegt? Het zijn planten waarvan men nog steeds niet de verdienste heeft kunnen ontdekken… ».  Krijgen we de klaprozen en de korenbloemen nog ooit terug?

 

Geschreven op 6 september 2020