Wat heet geluk?

Civis Mundi Digitaal #102

door Jan de Boer

Geluk is waarvoor we ons persoonlijk willen ontplooien, het is ook de bron van een zeer winstgevende business geworden. Overgewaaid uit de Verenigde Staten heeft de door Martin Seligman geformuleerde « positieve psychologie » zich over de hele wereld verbreid met professionals betreffende coaching, experts, economen, psychologen. Het is een echte miljarden opleverende industrie geworden. Voor geluk moet je je inspannen, het is niet meer een gewoon streven naar een ideaal maar een echte discipline met gevarieerde methodes: vroeg opstaan, zelfbevestiging, zich bevrijden van negatieve emoties, etc. Is de zoektocht naar geluk meer dan een modegril, is het nu een sociaal gebod geworden?

De Griekse filosofen legitimeerden al de zoektocht naar een gelukkig leven. Aristoteles: « Geluk is het doel en de zin van het leven, en het doel van alle menselijke activiteiten ». Maar wat verstaat men eigenlijk onder « geluk »?

Vandaag de dag wordt er veelal gesproken van plezier, welzijn en geluk, maar de grens tussen deze drie paradijselijke beloften is nogal onduidelijk. Voor veel mensen is plezier een fysieke, affectieve of intellectuele behoefte die optimaal gerealiseerd een gevoel van onmiddellijk welzijn teweegbrengt. Geluk zou veronderstellen dat wij aan al onze verlangens volledig en zonder onderbreking kunnen voldoen. Geluk is iets duurzaams. Wat betreft ons lichaam zou geluk samenhangen met drie substanties: serotonine, de neurotransmitter die ons humeur en onze emotionaliteit regelt, dopamine die een gevoel van plezier genereert, en tenslotte endorfine die een gevoel van kalmering met name na het bedrijven van sport voortbrengt.

In onze huidige samenleving veroorzaakt het streven naar presteren in het professionele en individuele leven gek genoeg een toename van stress. Het hebben van een familieleven en het behoren tot een vrolijk koppel, verrijkende werkzaamheden, het bedrijven van sport, etc. zouden een « must » voor geluk zijn waarbij de sociale media de vitrine van dit persoonlijke succes zijn. Alles spoort ons dus aan om op een bijna verplichte manier op zoek te gaan naar geluk. Je hoeft maar in bepaalde boekwinkels te kijken om te constateren dat dit ook echt « in de mode » is.

De positieve psychologie leert ons in deze boeken dat geluk een kwestie van geestelijk of mentale gezondheid is en dat elk individu absoluut in staat is zelf de zaken te veranderen. Met andere woorden: wij zijn allemaal verantwoordelijk voor ons geluk. Er is geen plaats voor fatalisme. Deze verantwoordelijkheid is niet eenvoudig te dragen: voor een echtscheiding, een ontslag, etc. moeten de oorzaken gezocht worden in onze tekort schietende psyche. Als iemand lijdt, is dat omdat die niet de goede keuzes heeft gemaakt of niet voldoende doorzettingsvermogen heeft om de negatieve gevolgen van de keuze te boven te komen. Dit stimuleren van geluk kan zo ook een gevoel van onbehagen tot gevolg hebben. Volgens Kirk J. Schneider, auteur van « The spirituality of awe, Challenges to the Robotic Revolution », zou de positieve psychologie op korte termijn efficiënt zijn. Symptomen verminderen, de productiviteit van het werk verbetert, maar op langere termijn slaagt men er niet in echt te veranderen, omdat er niet gewerkt wordt aan de gespannen en prikkelbare kant van onze persoonlijkheid. Anders gezegd: wij zoeken niet naar de diepere oorzaken van ons werkelijk onbehagen, maar naar de vreugde in het leven tot iedere prijs, het gevoel lekker in je vel te zitten hoe vluchtig dat ook is. Een oppervlakkige troost dus. Erger nog, deze belofte van geluk zou een politieke en ideologische vondst kunnen zijn.

Geluk is een universele verplichting geworden. Zelfs de Verenigde Naties hebben er een internationale dag aan gewijd en de OECD beveelt aspecten van welzijn aan. In grote bedrijven is er de opkomst van « chief happiness officer ». Maar toch… in Noorwegen, volgens de Verenigde Naties het gelukkigste land op onze planeet worden veel antidepressiva gebruikt, en het land heeft één van de hoogste suïcide percentages in Europa: 11,6 op duizend personen in 2016. Volgens sommige wetenschappers op het gebied van geestelijke gezondheid zou deze Scandinavische paradox veroorzaakt worden door factoren als het klimaat en de lichtsterkte, terwijl sociologen van de Engelse universiteit van Warwick denken dat deze het gevolg is van het niet verdragen van de vergelijking met nog gelukkiger medeburgers. Het geluk van de één is zo het ongeluk van de ander. Bij het vergelijken met zijn buurman acht men zich minder waard. Ondanks gemiddeld een hoog inkomen, vertrouwen in de regeringsleiders, onderlinge solidariteit en de hoop op een lang leven verandert deze Noorse sociale pressie dit « gelukkigste land ter wereld » in een maatschappij van vervreemding. Verbazingwekkend? Nee…

De toename van het aantal gevallen van depressie, de afhankelijkheid van internet en de sociale media tonen ook de negatieve kanten van deze permanente zoektocht. Het voortdurend in de media brengen van deze zoektocht naar geluk brengt zo het tegengestelde van hetgeen men zoekt. De psychoanalyticus Roland Gori stelt dat dit verschijnsel van het gebod op geluk te wijten is aan de vermindering van religieuze invloeden. Individuen zoeken een nieuw doel om zich op te richten. Maar deze normalisatie van emoties draagt ook bij aan het verzwakken van collectieve mobilisatie in overheidspolitiek en organisaties. Wat dat betreft doet de technocratisering van geluk, deze belofte van spirituele ontwikkeling, denken aan het voorspellende boek « Brave New World » van Aldous Huxley (1932) waarin de inwoners van een dictatoriale Staat worden gedrogeerd tot geluk dank zij een pil die hun gedweeheid verzekert. Want het geluk betreft niet alleen meer het gebied van de psychologie, maar ook dat van opvoeding en onderwijs, van gezondheidszorg, van de politiek, de neurowetenschappen, het management, het zaken doen… Het is langzamerhand een kwantificeerbare maat geworden waarnaar economen verwijzen om economisch nut te meten, om sociale vooruitgang te evalueren en overheidspolitiek te gidsen. In de Verenigde Arabische Emiraten werd in 2016 een ministerie van geluk geïnstalleerd dat onderzoek doet naar de mate van tevredenheid van gebruikers van overheidsdiensten, dat conferenties inzake bewustwording voor ambtenaren en programma’s positieve psychologie organiseert.

Maar legt onze maatschappij niet de verantwoordelijkheid van haar disfunctioneren terug bij het individu? Zijn wij de enige verantwoordelijken voor ons Bruto Binnenlands Geluk? Sommige auteurs als Edgar Cabanas en Eva Illlouz, auteurs van « Happycratie », hekelen een ideologische inkapseling. Anderen spreken over een gebod van rijken, want om een totaal gelukkig leven te kunnen leiden moet je wel over de nodige middelen kunnen beschikken.

Het geluk is een winstgevende markt geworden. Voor een paar honderd dollar kunt u in de Verenigde Staten zelfs ontdekken of u het gen van het geluk bezit: een allel A die de verslechtering tegengaat van het anandamide dat pijn reguleert en emoties controleert. En als u geen geluk bij de genetische loterij hebt gehad, kunt u zich dat verschaffen door psychologische koopwaar, boeken over therapie en coaching aan te schaffen en te surfen op de golf van « feel good » met antidepressieve deugden. Zijn wij geobsedeerd door dit onweerstaanbare doel en deze perfectie van fysieke en mentale gezondheid? Het lijkt er wel op, want de markt van het geluk, van het welzijn heeft volgens de Global Wellness Economy Monitor een jaarlijkse mondiale omzet van 4200 miljard euro.

Er zijn Franse denkers die oproepen voor een terugkeer naar « de eenvoud » om werkelijk gelukkig te zijn. Pierre Rabhi spreekt over « gelukkige soberheid », een levenswijze die een doelbewust terugbrengen van je consumptie op allerlei terrein behelst en Mathieu Richard spreekt over « gelukkige eenvoud ». Natuurlijk zijn er in andere landen ook denkers in deze richting. Zetelt het geluk uiteindelijk in het weinige? Ik ben ervan overtuigd en nodig u uit om voor uw eigen geluk hierover komend weekend te mediteren…

 

Geschreven op woensdag 2 september