Een goed 2021 en verder toegewenst… een toekomstverwachting

Civis Mundi Digitaal #105

door Jan de Boer

Het jaar 2021 werd gemarkeerd door twee problemen: de pandemie van Covid-19 en de klimaatopwarming met hun verwoestende gevolgen. Twee problemen die raakvlakken hebben, al veel langer spelen en veroorzaakt worden door totaal onverantwoord menselijk gedrag op een onherbergzame planeet zonder nooduitgang. Een planeet die wellicht voor een ieder voldoende biedt voor een bescheiden verantwoord bestaan maar zeker niet voor ieders hebzucht. Wat gaat de toekomst ons brengen en in hoeverre kunnen wij – en met wij bedoel ik de mensheid – die toekomst nog beïnvloeden? Want alles draait om hetgeen Shakespeare al zei: to be or not to be, that is the question.

In het dit najaar door mij geschreven artikel: » Pandemieën in de komende decennia » op basis van gegevens van recent wetenschappelijk onderzoek, het rapport van het Intergouvernementele wetenschappelijke en politieke platform voor biodiversiteit en diensten van ecosystemen (IPBES) liet ik u weten dat door de verwoesting van de biodiversiteit en natuurlijke ecosystemen door een teveel aan mensen op deze onherbergzame aarde veroorzaakte uitbreiding en intensivering van landbouw en niet duurzame productie en consumptie de contacten vermeerderen tussen fauna, vee, ziektedragers en mensen: de weg die onherroepelijk naar pandemieën leidt. Het rapport laat weten dat er een 1,7 miljoen virussen bestaan waarvan 540.000 tot 850.000 mogelijk mensen kunnen besmetten. De IPBES concludeert dan ook dat we in ieder geval eens in de tien jaar een pandemie kunnen verwachten waarbij het verre van uitgesloten is dat een komende pandemie veel gevaarlijker is dan het huidige corona-virus. Zo’n virus is bijvoorbeeld het ebola-virus dat zo direct dodelijk is dat het te weinig tijd heeft voor besmettingen op grote schaal, waardoor het (tot dusverre) tot bepaalde regio’s in Afrika beperkt blijft. De klimaatopwarming versterkt onder meer in hoge mate de verwoesting van biodiversiteit en ecosystemen en daarmee deze onvermijdelijke komst van pandemieën

Rekening houdend met bovenstaande gegevens is het economisch en sociaal niet mogelijk om in de toekomst van lockdown naar lockdown te gaan. De mensheid zal dus met deze virussen moeten leren leven en ons dagelijks individueel en collectief gedrag, onze sociale en sanitaire gewoonten en de inrichting van de samenleving daarop moeten afstemmen zoals in Azië (Taiwan, etc., waarover ik ook meerdere artikels aan wijdde) waar men veel kennis heeft opgedaan met vorige epidemieën. We zullen de gezondheidszorg en wetenschappelijk onderzoek moeten versterken en ook weer leren accepteren dat de dood bij het leven hoort, dat het leven geen loterij zonder nieten is.

Moeilijk te beheersen of niet te beheersen pandemieën zullen met daarbij het gebrek aan solidariteit met als gevolg ook blijvende grotere en verscherpte sociale ongelijkheden die onder meer zeker op den duur in samenhang met de catastrofale gevolgen van de klimaatopwarming tot opstanden en (burger) oorlogen leiden, waarbij democratieën, voor zover ze blijven bestaan, veranderen in controlerende autoritaire regimes. Big Brother is watching you!

De strijd tegen een pandemie is en blijft een tijdelijke zaak en dat is de strijd tegen een steeds sterkere klimaatopwarming beslist niet. Het verschil in de publieke opinie tussen de strijd tegen deze pandemie en de klimaatopwarming is dan ook meer dan opmerkelijk en zorgwekkend. Mensen zijn dieren die in feite alleen maar daadwerkelijk reageren als het gevaar zichtbaar en direct is. Dat is wel het geval met het coronavirus maar niet met de klimaatopwarming, waardoor we steeds verder achter de feiten en noodlottige ontwikkelingen aanlopen. Wij nemen hooguit wat symbolische maatregelen en stellen ons tevreden met acties als het gescheiden inzamelen van huisafval. En dat waar in de komende jaren een totale verandering van ons economisch systeem gebaseerd op oneindige groei met bijbehorend consumptiegedrag nodig is: een overgang naar groene kringloopeconomieën voor een maximum aan welzijn met een minimum aan consumptie.

Wat deze strijd tegen de door menselijke activiteiten veroorzaakte klimaat-opwarming betreft, geldt dan ook letterlijk en figuurlijk het gezegde, dat de weg naar de hel geplaveid is met goede voornemens. De goede voornemens van het klimaatakkoord van Parijs (2015) dat er voor moet zorgen dat de klimaatopwarming beperkt blijft tot 1,5 – maximaal 2 graden, zijn bij goede voornemens gebleven. Deze voornemens gebaseerd op onder meer te rooskleurige gegevens van bedrijven (dieselgate, etc.) werden door de internationale groep van experts inzake de evolutie van het klimaat vanaf het begin reeds onvoldoende geacht. Het resultaat van dat alles is dat volgens het recente Programma van de Verenigde Naties voor het milieu (PNUE) deze tot op heden niet gerealiseerde voornemens onze planeet leiden naar een klimaatopwarming van 3, 2 graden of zelfs 4 graden, omdat de uitstoot van broeikasgassen blijft stijgen. Het is niet onwaarschijnlijk dat de klimaat-opwarming met 1,5 graad volgend jaar bereikt wordt.

Het klimaatakkoord van Parijs, gebaseerd op vrijwillige engagementen, voorziet erin dat de landen iedere vijf jaar hun klimatologische plannen in de hoogte bijstellen. Zij hebben tot 31 december dit jaar de tijd om hun nieuwe ambitieuze doelen op korte termijn te presenteren. Tot dusverre hebben slechts 20 landen deze officieel bij de Verenigde Naties ingediend volgens de Amerikaanse denktank World Resources Institute (WRI). Drie van de grootste vervuilers hebben ook hun nieuwe doelen becijferd maar deze nog niet naar de Verenigde Naties gestuurd. De Europese Unie heeft recentelijk toegezegd haar CO2 uitstoot van nu tot 2030 met 55 % te verminderen, Engeland zijn CO2 uitstoot met 68 % en China heeft toegezegd na het bereiken van de piek van haar uitstoot voor 2030 verdere maatregelen te nemen.

Hoe serieus moeten we deze voornemens nemen? Laat ik als voorbeeld de goede voornemens van de landen van de Europese Unie inzake de biodiversiteit en ecosystemen die met name door intensivering en vergroting van de landbouw en monoculturen bedreigd worden, nemen. Het onlangs voor de komende jaren aangenomen Europese landbouwbeleid stemt in het kader van de noodzakelijke « vergroening » ronduit teleur: het huidige vervuilende milieu aantastende beleid wordt in feite gewoon voortgezet: een teken aan de wand.

Bij het voornemen om nu de uitstoot van CO2 met 55% in de komende jaren terug te brengen zijn ook een aantal kunstgrepen bedacht. De grootste schandalige « vondst » is de CO2 uitstoot van de steeds meer gebruikte fossiele brandstof gas in de (eeuwig durende) ecologische transitie niet meer in de officiële uitstoot van CO2 mee te nemen: gas is tijdens de ecologische transitie zo ineens geen fossiele brandstof meer. Dat scheelt enorm en stelt bijvoorbeeld Macron in staat de gigantische industriële gaswinningsprojecten in het noordpoolgebied van Total en zijn Russische partner te blijven financieren om zo ook China van gasleveranties te verzekeren.

De officiële uitstoot van CO2 wordt zodanig teruggebracht dat de grote energiebedrijven gewoon met hun praktijken door kunnen gaan. Tussen 2016 en 2019 hebben de internationale banken derhalve 2700 miljard aan financiering van projecten van fossiele energiewinning van 2100 ondernemingen toegekend en volgens de coalitie Climate Transparency zijn ook in de economische herstelplannen in de Europese Unie niet of nauwelijks « vergroenende » condities opgenomen.

De voornemens van de Europese unie zijn dan ook voor een flink deel gezichtsbedrog, schieten overigens ook te kort en dat wat er nog van over blijft moet nog aan concrete maatregelen in de praktijk ingevuld worden en hoe die te realiseren zijn…?? Ook de belofte van het klimaatakkoord van Parijs om tot 2020 met jaarlijks 100 miljard dollar de onontwikkelde landen te helpen om de schok van deze voornemens te boven te komen en hun te helpen hun economie van uitstoot van CO2 te vrijwaren, een bedrag dat na dat jaar verdrievoudigd zou moeten worden, is tot nu toe niet of nauwelijks gehonoreerd waarbij komt dat de tot dusverre in dit kader verstrekte hulp grotendeels niet in schenkingen maar in leningen is uitgekeerd met als gevolg een nog zwaardere schuldpositie van de onontwikkelde landen.

Overigens is het goed te weten dat de zogeheten duurzame energie van onder meer zonneparken en windmolens (met ook als nadeel dat deze tot dusverre niet opgeslagen kan worden) slechts een aanvulling is op het gebruik van fossiele brandstoffen. Daarbij ook liet ik u kortgeleden in een artikel weten dat ook deze veelgeprezen duurzame energie in de vorm van elektriciteit verkregen met zonnepanelen en windmolens beslist geen « groene » elektriciteit is gezien de daarvoor noodzakelijke winning en het gebruik van zeer milieuvervuilende benodigde grondstoffen die Europa « uitbesteed » heeft aan landen buiten Europa. De mondiale vervuiling van het milieu gaat gewoon door. De enige oplossing voor het behoud van het milieu en voor klimaatbeheersing is dan ook tot nu toe een uiterst sober gebruik van energie. En dat staat haaks op onze economie gebaseerd op oneindige groei en consumptie, dus op onze manier van leven.

Met het huidige beleid is de klimaatopwarming met gemiddeld 4 graden op het einde van deze eeuw niet te voorkomen. En waar opwarming van grond nu eenmaal sneller plaatsvindt dan van het water in diepe oceanen, is het resultaat een opwarming van grond van tenminste 7 tot 9 graden aan het einde van deze eeuw met alle gevolgen van dien. (Er zijn overigens nog veel somberder scenario’s onder meer die van de NASA.) Bovendien is dan het « point of no return » ruimschoots overschreden (de experts van de Verenigde Naties hebben destijds dat moment op 2 graden klimaatopwarming bepaald) en kunnen wij verdere klimaatopwarming met alle gevolgen van dien niet meer beheersen.

Wij hebben echt geen dag meer te verliezen in de strijd tegen de opwarming van het klimaat. Het daartoe op korte termijn noodzakelijke en daadwerkelijke beleid vereist indringende economische, sociale en milieumaatregelen die heel wat verder gaan dan de goede voornemens van het nog officieel op te waarderen klimaatakkoord van Parijs. Hoe langer daarmee gewacht wordt, hoe beroerder deze maatregelen op onze daar in alle opzichten niet op voorbereide wereld zullen uitpakken. Hoe bijvoorbeeld van de ene op de andere dag ons economisch systeem gebaseerd op oneindige groei met het daarbij behorende in feite ook onbeperkte consumptiegedrag te veranderen? Een complete chaos is dan niet meer te vermijden.

Deze dan onontkoombare klimaatopwarming maakt in de loop van deze eeuw – en dat proces is al in gang gezet - grote delen van onze planeet voor menselijk leven onleefbaar, verwoestijnt grote gebieden, versnelt de verwoesting van biodiversiteit en ecologische systemen, versnelt ook het smelten van de ijskappen en de verhoging van het zeeniveau waardoor miljoenensteden aan zee bedreigd of zelfs ontruimd moeten worden en vruchtbare gronden in zee verdwijnen. Deze opwarming gaat verder gepaard met een verveelvoudiging van extreme omstandigheden: overstromingen, cyclonen, branden… We kunnen wereldwijd honderden miljoenen klimaatvluchtelingen verwachten alsook een stijging van (infectie)ziekten en door tekorten aan drinkwater en voedsel - dat zien we nu al in onder meer delen van Afrika – op grote schaal (burger) oorlogen, enzovoort, enzovoort. Er is weinig fantasie voor nodig om deze catastrofale gevolgen uit te breiden als men zich realiseert dat ook de infrastructuren waarvan grote stedelijke samenlevingen die geen band meer hebben met de natuur, afhankelijk zijn, dan in de tweede helft van deze eeuw verder ineen zullen storten met alle gevolgen van dien: ineenstorting van gezondheidssystemen, voedingssystemen, bestuurlijke systemen…Gevolg: massale gewelddadige plunderingen, complete chaos…

 Helaas kan ik met mijn in deze zeer grote lijnen geschetste verwachtingen u allen geen goede onbezorgde toekomst in de loop van deze eeuw toewensen. Ik had het graag anders gezien. Zoals ik vijfendertig jaar geleden al schreef: « de mensheid zal het met de brandnetel wel overleven, maar de vraag is met hoeveel en onder welke omstandigheden… » en daarover hoeven we ons nu weinig illusies meer te maken.

Wij hebben met de analyse in de door Dennis Meadows geleide studie « Grenzen aan de groei » (de Club van Rome,1972) de kans gehad om andere keuzes te maken, maar die kansen hebben wij laten liggen en zijn wij hollend met ons economisch systeem gebaseerd op oneindige economische groei en onbeperkte consumptie in de huidige situatie beland. « To be or not to be », wordt steeds meer een « not to be ». Goede vrienden, kennissen, goede contacten als Dominique Bourg (filosoof/ecoloog universiteit Lausanne), Dennis Meadows (Club van Rome), Nicolas Hulot (oud-minister ecologie Frankrijk) hebben de moed opgegeven of geven in het beste geval (Dominique Bourg) de mensheid nog een beperkt aantal jaren om het tij voor zover en zoveel mogelijk te keren. Maar, zoals ik al zei, zijn te nemen maatregelen daartoe op korte en middellange termijn zo ingrijpend voor een daarvoor totaal economisch en sociaal onvoorbereide wereld, dat men de bevolking daar nooit vrijwillig in mee krijgt, dus… Toch heeft mijn goede vriend Dominique Bourg nog een poging in deze richting gedaan voor het overleven in de loop van deze eeuw met 35 voorstellen van hem en een aantal andere wetenschappers in het boekje « Retour sur Terre » (ook vertaald in het Engels) waarover ik u destijds informeerde.

Voor een belangrijk deel zal men zich voor zover en zoveel mogelijk aan wat onontkoombaar gebeurt en gebeuren staat, aan moeten passen voor zover men de gebeurtenissen in de toekomst overleeft. Voor het min of meer veilig stellen van de directe toekomst die vandaag begint, zijn sober leven en (ook internationale) solidariteit absolute prioriteiten. Dominique Bourg heeft tegen eigen beter weten in nog een zekere hoop dat er in de toekomst in de verstedelijkte wereld lokale zelfvoorzienende ecologische groepen zullen ontstaan die de ellende weten te overleven net als de kloosters in de middeleeuwen en een weg zullen aangeven naar een andere, meer egalitaire en milieubewuste wereld. Dennis Meadows ziet geen enkele toekomst meer voor de mensheid en ook Nicolas Hulot zei onlangs dat we de strijd tegen de klimaatopwarming al definitief verloren hebben…

Mijn ervaring is helaas ook, dat de mensheid al decennia lang horende doof en ziende blind is en hoogst onwetenschappelijk denkt dat de wetenschap wel voor een oplossing zal zorgen. Het is zoals ik rond dertig jaar geleden in een artikel in een paar dagbladen schreef (ook in de Leeuwarder Courant) en in een jubileum- uitzending van de NOS liet weten: wat in onze samenleving speelt, lijkt op de ramp van de Titanic, we gaan langzaam maar zeker ten onder terwijl het orkest voluit blijft spelen. Gezien onze leeftijd zullen mijn vrouw Ana en ik dit niet meer mee hoeven te maken, maar mijn hart huilt als ik aan onze kinderen en met name aan onze kleinkinderen en verdere toekomstige generaties denk die deze onbetaalbare nota gepresenteerd krijgen.

Ik wens u allen prettige feestdagen en een goed en wijs 2021 toe en dat voor zover en zoveel mogelijk ook nog in de directe nabije toekomst. Hoor ik zoals altijd toch weer een flink aantal uwer denken: Ach, het zal wel goed komen, Jan de Boer, een beste jongen, ziet het altijd veel te somber in… Voor deze struisvogels: print dit artikel uit, bewaar het en constateer dan in de toekomst, in de loop van deze eeuw, dat alles nog veel erger is dan ik hier in 2020 heb geschreven.

 

Geschreven op 22 december 2020