Corona - bevindingen en afwegingen: werken de maatregelen?

Civis Mundi Digitaal #107

door Maarten Rutgers

Al bijna een jaar houden we de adem in. Wij houden elkaar stevig in de greep – op afstand dan wel - uit angst voor het SARS-CoV-2 virus. Voor velen is het langzaamaan wel genoeg geweest. Ze snakken naar het einde van alle belemmeringen en beperkingen. Uit opinie-onderzoek[1] blijkt dat nu meer dan de helft van de ondervraagden het beleid van het kabinet niet langer steunt. Deze groep wordt stilaan groter. We willen terug naar hoe het vroeger was. Een verlangen dat weleens een illusie kon blijken te zijn.

Helaas zijn er steeds berichten dat het einde van de crisis nog niet in zicht is. Mooie woorden, zoals: er is licht aan het einde van de tunnel, troosten ons niet, zolang we niet weten hoe lang de tunnel nog is en wanneer we er uitkomen. De onlangs uitgebrachte routekaart brengt wel enige duidelijkheid, maar ook weer niet. De onzekerheden blijven erg groot. Hier helpt het ook niet dat er nog steeds een niet altijd goed te volgen beleid gevoerd wordt. Als voorbeeld, het gedoe rond de avondklok. Maar ook rond de aangekondigde versoepelingen per maart blijft een en ander onduidelijk. De regering spreekt over enig risico nemen, maar kan niet duidelijk maken welke risico’s nu niet genomen worden. Het lijkt natte-vinger-werk.

Dat veel onduidelijk is, zeker ook in wetenschappelijk opzicht, is inherent aan de korte tijd die verlopen is sinds besloten werd dat er een crisis is. De publicaties, rijp en groen, worden in hoog tempo uitgebracht. Vervolgens leggen wetenschapsjournalisten ons uit hoe zij die gegevens interpreteren. En zoals vaker bij een crisis ligt de meeste nadruk op het slechtste scenario, het ‘worst-case scenario’, waarbij wij voor het gemak over het hoofd zien dat er ook alternatieven zijn. Er zijn ook andere scenario’s met andere afwegingen op te stellen en opgesteld.

Uiteindelijk is het de regering, die alle adviezen, die vaak tegenstrijdig zijn, omzet in besluiten, daarbij rekening houdend met hun eigen opvattingen en angsten, met de mogelijke winst of schade voor hun carrière, met de mogelijke afrekening die volgen zal. Niet verwonderlijk dus dat anderen tot andere besluiten kunnen komen.

Bij deze gang van zaken wordt verder nog en niet alleen met een schuin oog gekeken naar wat andere regeringsleiders doen. Je wilt niet als buitenbeentje te boek staan. Liever krachtiger en niet zwakker. ‘Better safe than sorry’. In een crisis moet je leiderschap tonen, nietwaar?

Hiermee is niet gezegd dat we graag in de schoenen staan van de besluitvormers. Roepen vanaf de zijlijn is veel gemakkelijker dan na stevig en goed overleg, met weging van argumenten, de genomen besluiten uit te voeren en uit te leggen.

Wij zijn er intussen bij voortduring op gewezen dat we onze hoop moeten vestigen op een snelle komst van vaccins en behandelmogelijkheden. Dit laatste was duidelijk minder in de pers dan het eerste.

Tijd om weer eens een aantal zaken op een rijtje te zetten, nadat in een hele reeks eerdere artikelen in Civis Mundi diverse aspecten van de Coronacrisis aan de orde werden gesteld.

 

Vaccin

Het is verbazingwekkend in welk tempo het gelukt is meerdere vaccins te ontwikkelen. Daarbij werd zowel van een nieuwe techniek gebruik gemaakt als van de bekende oudere techniek. Nog steeds verschijnen er andere vaccins.

De nadruk ligt meestal op de in de westerse wereld geproduceerde. Dit heeft ook te maken met het feit dat de EU heeft afgesproken slechts die vaccins toe te laten die (ook) in de EU geproduceerd worden. Hiermee zijn, althans voorlopig, de vaccins uit China en Rusland geen thema. Recent werd aangekondigd dat voor het Russische vaccin toelating in de EU zou worden aangevraagd. Bij toelating moet dan nog wel over de plaats waar het geproduceerd wordt, gesproken worden.

In de commentaren zijn verschillende thema’s aan de orde, werkzaamheid, veiligheid, werkingsduur, vaccinatiebereidheid.

Over werkzaamheid kunnen we kort zijn. Vaccins die toegelaten worden hebben bij proefpersonen bewezen dat ze doen wat van ze verlangd wordt. Over dit laatste zijn nog steeds onduidelijkheden. In de ideale situatie betekent dit dat ernstige ziekte met opname in het ziekenhuis en eventueel op de IC wordt voorkomen en dat de overdracht gestopt wordt. In het onderzoek[2] omtrent de vaccins zijn deze doelen niet beoogd geweest. Daartoe was de onderzochte groep te klein en de gevens erover waren niet voorhanden. We moeten het doen met een uitspraak gebaseerd op een klein aantal mensen met weinig klachten en tevens een positief testresultaat. Over veranderingen in de overdracht is niets onderzocht.

In Israël, koploper met vacccinaties, zien we nu een afname van het aantal positief geteste personen in de gevaccineerde groep, evenals in de groep met ziekteverschijnselen[3]. Het lijkt een eerste signaal van succes van de vaccinaties. Ook in Nederland lijkt het in deze richting te gaan.

Uit de Verenigde Staten komen eveneens hoopvolle berichten[4] over het effect van vaccinatie. Verder onderzoek is dringend gewenst. Dit zal tijd kosten. De fabrikant geeft aan eigen onderzoek te doen en geen commentaar te willen leveren op de Israëlische data.

In hoeverre nu ook de overdracht van het virus verandert is uit deze gegevens nog niet definitief op te maken. Laten we niet vergeten dat in veel landen het aantal besmettingen ook zonder het vaccin weer aan het dalen is, met of zonder ingrijpende maatregelen[5].

In een interview[6] met Noël Wathlon, adjunct-directeur van het Europese Geneesmiddelen Bureau (EMA), gevestigd te Amsterdam, wordt over de ontwikkeling van vaccins gesproken. De bij enkele vaccins gepresenteerde percentages van boven de 90% zijn uitzonderlijk hoog. Normaal gesproken zouden we al tevreden zijn geweest met 50%, zoals bij de griepvaccins.

Het EMA zal ongetwijfeld de komende periode andere vaccins toelaten. Er zitten nog de nodige in de pijplijn. Of deze vaccins ook voldoen nu er mutanten de ronde doen, is nog niet geheel duidelijk. Mutaties zijn een normaal verschijnsel bij virussen. Het is ook de aanleiding om ieder jaar een aangepast griepvaccin te produceren. Het is zeker niet uitgesloten dat deze situatie ook voor het coronavirus gaat gelden. Dan is ook duidelijk dat een vaccin geen levenslange bescherming gaat bieden.

Of wij wel bereid zijn te accepteren dat COVID-19 jaarlijks net zoveel sterfgevallen veroorzaakt als influenza? Gelet op de huidige maatregelen lijkt het er niet op. We zullen dus zeker onze doelen moeten bijstellen of voor influenza of voor COVID-19. Het meest waarschijnlijke is dat we zullen moeten leren leven met jaarlijks de nodige sterfgevallen in de ouderenpopulatie.

 

Vaccinveiligheid

Hier gaat het erom of de testperiode lang genoeg was om niet alleen de korte termijn veiligheid te garanderen, maar ook de lange termijn veiligheid. Wel is het zo dat er een veel grotere groep proefpersonen dan onder andere omstandigheden heeft meegedaan. Het is ook duidelijk dat nu niet voor een lange observatieperiode gekozen is. Het zal moeten blijken of er in de toekomst bijwerkingen tevoorschijn komen, die tot andere inzichten leiden. De tot nu toe gemelde bijwerkingen zijn niet anders dan bij al bekende vaccins gezien worden.

In soms zeer kritische commentaren wordt gewezen op de nieuwe techniek die bij de eerste vaccins gebruikt wordt. De hieraan verbonden gevaren zouden gebagatelliseerd worden. Gezien de grote belangstelling voor het onderwerp verschenen recent in de Volkskrant[7] en bij Follow the Money[8] nadere beschouwingen. Deze lijken de bezwaren te weerleggen.

Over de vaccins die op ‘ouderwetse’ wijze geproduceerd worden is veel minder commentaar te vinden. Het gaat hier om een beproefde techniek, die tot minder discussie leidt. In de Belgische krant De Morgen is een aardig overzicht te vinden over de discussie rond vaccins[9].

 

Vaccinatiestrategie

Voor alle vaccins die in Nederland gebruikt worden, van DKTP etc. bij kinderen tot en met het jaarlijkse griepvaccin, is een strategie bepaald. Vaccinaties worden aangeboden in bepaalde volgorde, op bepaalde leeftijden en specifiek gericht op risicogroepen. Het griepvaccinatieprogramma hoort tot de laatste categorie. Het wordt jaarlijks aangeboden aan een duidelijk omschreven risicogroep[10], in het algemeen 60-plussers, maar onder omstandigheden ook kinderen.

Ook voor de coronavaccinatie is er een strategie. De EU koopt de vaccins centraal in, maar laat daarna de gehele strategie aan de lidstaten. Deze bepalen ook zelf welke vaccins zij afnemen. Het gevolg van de EU-regelgeving is een lappendeken.

Het ene land kiest ervoor te beginnen met de meest kwetsbaren en ouderen in de populatie, het andere land kiest er juist voor het ziekenhuispersoneel en ander zorgpersoneel voorrang te geven. Dit leidt tot discussies en gedoe. Ook in Nederland is er verwarring.

Pas na druk uit de zorg wordt zorgpersoneel in de frontlinie bij voorrang gevaccineerd. Ook huisartsen roeren zich[11], evenals een hoogleraar intensieve zorg[12]. Eerst de oudsten in de bevolking vaccineren stuit op bezwaren. Dan liever een andere geselecteerde groep, bijvoorbeeld de (te) dikke 50+mannen. Maar wat is de beste strategie?

In een kort geleden verschenen artikel[13] wordt geprobeerd hierop een antwoord te geven.

Wanneer het erom gaat zoveel mogelijk sterfgevallen te voorkomen verdient het aanbeveling oudere mensen als eerste te vaccineren. Wanneer de verspreiding van het virus zoveel mogelijk bestreden moet worden is het beter jongeren en mensen van middelbare leeftijd als eersten te vaccineren. De keuze lijkt simpel, maar kent natuurlijk de nodige sociale en ethische overdenkingen. Voorlopig maakt ieder land zo zijn eigen afwegingen en verschillen de strategieën tussen landen in de EU. Na een aanvankelijk matige reactie op de vaccinatiemogelijkheid lijkt het er nu op dat een behoorlijke meerderheid van de bevolking zich zal laten vaccineren. Om de vaccinatiegraad op een niveau te krijgen zodat er afdoende bescherming in de bevolking is, dient in hoog tempo tot in de zomer of kort erna gevaccineerd te worden.

 

Proportionele maatregelen?

Er is in toenemende mate discussie over nut en noodzaak van een lockdown. Al in de zomer werd een eerste poging[14] gedaan het effect van ‘social distancing’ te onderzoeken. Hierbij werd verder niet nader ingegaan op het effect van de onderscheiden maatregelen die werden genomen om afstand houden te bewerkstelligen. De beschikbare data bleken hiervoor niet toereikend, ook omdat registraties, definities e.d in de onderzochte landen verschillend waren.

Recent verschenen er diverse artikelen in kranten en tijdschriften waarin het onderwerp aan de orde kwam. Veelvuldig wordt er door critici op gewezen dat de WHO tegenstander van lockdown zou zijn. Wanneer je echter op de website van de WHO kijkt, blijkt dat daar een genuanceerd standpunt[15] weergegeven wordt. “Maatregelen om afstand te houden en beperkingen in reizen op grote schaal, meestal lockdowns genoemd, kunnen de overdracht van COVID-19 verlangzamen door het contact tussen mensen te beperken. Echter, deze maatregelen kunnen een ingrijpend negatief effect hebben op individuen, gemeenschappen en de maatschappij, doordat het sociale en economische leven bijna tot stilstand wordt gebracht.”

Ditzelfde geluid klinkt in een interview met David Nabarro, de speciale COVID-19 gezant van de WHO[16]. Hij zegt daarin: ”In de WHO pleiten we niet voor lockdowns als de eerste manier om dit virus te controleren.” De WHO geeft aan dat er soms niet aan kan worden ontkomen. Wel dient het zo kort mogelijk te zijn. In deze periode dient de regering orde op zaken te stellen als het gaat om testen, natrekken, isoleren, quarantaine regelen, de zorg op orde brengen etc. Of dat overal gebeurt mag betwijfeld worden.

 

Lockdown

Er zijn intussen verschillende studies[17] die de effecten van de lockdown in de eerste golf onderzocht hebben verschenen. Het blijkt lastig te zijn gedegen conclusies te trekken uit de studies. Geen enkele lockdown is gelijk aan een andere. Staten namen verschillende maatregelen, in verschillende intensiteit, over verschillende perioden en noemden die steeds lockdown. Een voorbeeld, schoolsluitingen werden op vele plaatsen onderdeel van de lockdown, maar ze zijn niet hetzelfde. Sloot men alle scholen? Of slechts het voortgezet onderwijs? Hoelang werd welk onderwijs op welke school gesloten? Zweden sloot echter in het geheel geen scholen voor jongeren tot 16 jaar. Ook andere maatregelen waren daar mild. Ook Finland is soepel. Noorwegen en Denemarken namen strenge maatregelen. Opmerkelijk is dat de effecten niet te voorspellen waren. Noorwegen en Finland doen het beter dan Zweden en Denemarken.

Het blijkt dat er wel een soort grootste gemene deler te ontdekken is. De meest effectieve maatregelen zijn mond-neus-bescherming, afstand houden (‘social distancing’) en hygiëne[18]. Zo moet langzaam immuniteit in de bevolking worden opgebouwd. Hier helpt ook vaccineren.

Uit onderzoek[19] blijkt dat 20% van de besmette personen, waarvan de helft van de mensen zonder verschijnselen is, 80% van de virusoverdracht veroorzaken.

De grootste risico’s worden dus omzeild met maatregelen die voorkomen dat mensen elkaar gemakkelijk en in grote groepen ontmoeten; deze leveren het meeste effect op. Dus geen evenementen met meer dan 10 mensen in één ruimte, sportscholen, café’s en restaurants beperkende maatregelen opleggen of sluiten en dit geldt ook voor scholen en universiteiten.

Sluiting van winkels lijkt, mits de toegelaten hoeveelheid mensen beperkt is, niet nodig. De mensen verplichten zoveel als mogelijk thuis te blijven en thuis te werken levert waarschijnlijk nauwelijks meerwaarde. Weliswaar minder besmettingen op het werk, maar hierdoor zouden daarentegen meer besmettingen in huiselijke kring kunnen ontstaan.

Het blijft onduidelijk of gerichte beschermingsconcepten in ruimten, zoals bepleit door de horeca, sportscholen, sportclubs en anderen, ook afdoende zijn. In Zwitserland heeft het tegen veel internationale weerstand in met beschermingsconcepten open houden van de wintersportgebieden, maar ook van de hotels en hotelrestaurants voor hotelgasten, geen problemen veroorzaakt.

Goede voorlichting en vooral uitleg die door iedereen begrepen kan worden, blijkt van essentieel belang en als zodanig een goede bijdrage te leveren aan het verminderen van het besmettingsgevaar. Het valt wel op dat deze studies in Nederland beperkt gebruikt worden om het beleid te schragen. Of dat met deze data kan, en hoe, is ook twijfelachtig.

Dit wordt twijfelachtiger wanneer we het artikel[20] over lockdowns van het American Institute of Economic Research bezien. De auteurs, stafleden van het instituut, zijn op grond van dertig gepubliceerde studies omtrent lockdowns luid en duidelijk over de effecten: “er is geen relatie tussen lockdowns en het onder controle houden van het virus.” Zij beschrijven de ontwikkeling als “een wetenschappelijk experiment in ‘real time’ met het grootste deel van de bevolking als laboratoriumratten”. Het wordt tijd, vinden zij, dit onder ogen te zien. De argumenten voor een lockdown zijn zeer mager en grotendeels gebaseerd op vergelijkingen tussen werkelijke data en fictieve, modelmatige berekeningen. De laatste zijn tot wetenschappelijke waarheid gebombardeerd. Een andere scherpe uitspraak van de auteurs is: “Zij (de wetenschappers) hebben als axioma dat een virus afgeschrikt en angst aangejaagd kan worden door geloofsbrieven, verordeningen, toespraken en gemaskerde gendarmes.” Kortom, “angst, paniek en dwang zijn geen ideale strategiën om met virussen om te gaan.”

 

Effecten lockdown

Opmerkelijk is dat er geen overeenstemming tussen de studies is omtrent het effect van de bovengenoemde maatregelen. Hoewel het zeer lastig is, conclusies te verbinden aan de studies, is niet uit te sluiten dat met minder harde maatregelen het resultaat niet anders zou zijn geweest als nu het geval is.

In dit verband is de Franse studie[21] boeiend, waarin op grond van voorlopige en beperkte cijfers duidelijk gemaakt wordt dat een avondklok voor iedereen vooral van belang is om het besmettingsgevaar voor 60-plussers te verminderen. Een uitgebreidere (totale) lockdown laat daarenboven vooral een vermindering zien bij mensen jonger dan 60 jaar. Een groep die toch al minder in de gevarenzone is en in het algemeen minder vaak ziek en minder ernstig ziek wordt van COVID-19. Bij een doelgroepbenadering is dit iets om mee te nemen.

Over één ding zijn alle onderzoekers het eens. Een lockdown brengt de samenleving en individuen in deze samenleving in een situatie, die naar mate ze langer duurt, (zeer) veel schade oplevert. Een korte stevige lockdown is waarschijnlijk het minst schadelijk en heeft mogelijk toch een groot effect op de verspreiding van de ziekt.

De afweging welke maatregelen te nemen, vraagt om een zorgvuldige kosten-baten analyse, voor zover dat redelijkerwijs mogelijk is. Men zal met aannames moeten werken. Het lijkt erop dat deze analyse niet gedaan wordt. Reden is dat dergelijke analyses meestal niet passen in de normale gang van zaken bij expertteams, die monodisciplinair of zeer gering multidisciplinair zijn samengesteld en waarin geen deelnemers te vinden zijn die gewend zijn met risicomodellen en -analyses te werken.

Al vroeg in het jaar verscheen een studie[22], zie mijn artikel over Corona in CM 98[23], die een poging deed in kaart te brengen hoeveel schade werd aangebracht doordat de reguliere zorg stagneerde. De daardoor ontstaande schade lijkt aanzienlijk. Dit is nu in de tweede golf niet anders geworden, alleen maar meer.

Ook in andere landen is gepoogd helderheid te verkrijgen over de effecten op de samenleving. Bernd Raffelhüschen, hoogleraar financiën te Freiburg in Duitsland, waarschuwde[24] al in de zomer van 2020 voor de negatieve gevolgen van de lockdown op de langere termijn. Zijn opvatting is dat de economische teruggang, die er in ieder geval is, in de toekomst voor de nodige gezondheidsproblemen zal zorgen. Dit betreft jongeren, waarbij de schade nog decennialang problemen gaat veroorzaken. Het is nu al zeker dat de levensverwachting naar beneden moet worden bijgesteld. Aan dit beeld is niets veranderd. Natuurlijk zijn er ook critici van zijn opvattingen.

De lockdown wordt intussen voor veel mensen een steeds grotere belasting. Hoe lang kunnen we dit nog volhouden? Het begint duidelijk te worden dat er grote problemen onder jongeren ontstaan. Er wordt in toenemende mate een beroep gedaan op de hulpverlening. Ook bij volwassenen neemt het aantal psychische klachten toe. En laten we de toenemende eenzaamheid van ouderen niet vergeten.

Daarnaast is er ook grote schade ontstaan aan de economie, aan sociale netwerken en aan contacten in het algemeen. Het zal lang duren voordat de economie weer is opgekrabbeld. In een goede risico-analyse worden al deze factoren meegenomen.

 

Risico-gestuurd beleid

Het gevoerde beleid gaat uit van het voorzorgprincipe. We moeten ervoor zorgen dat er geen of zo min mogelijk risico’s zijn. Hierdoor “staren we ons blind op mogelijke gevaren”, aldus risicospecialist David Zaruk[25]. En vervolgens: “Voorzorg is vergif.” We stoppen als het ware met nadenken. Controle wordt het leidende principe. Hierbij vergeten we een fatsoenlijke risico-analyse te maken met de daarbij behorende scenario’s en afwegingen.

In plaats daarvan gaan we varen op deskundigen die met behulp van cijfermateriaal een model van de werkelijkheid maken[26]. Cijfers geven zekerheid en een gevoel van controle. Uiteindelijk wordt het beeld van de werkelijkheid aangepast aan het model. Een bekend gegeven bij het omgaan met crises.

Het gevolg is dat alternatieven nauwelijks meer aan bod komen. Het berekende scenario wordt leidend voor het beleid. Het voorzorgprincipe veroorzaakt dan dat het ‘worstcase’ scenario het meest realistische lijkt te zijn. Daarnaar wordt gehandeld.

Benno Baksteen[27], voormalig verkeersvlieger en adviseur, vraagt zich bijv. af of er in eerste instantie wel goede afwegingen gemaakt zijn bij het aanvankelijk verplichten tot testen van vliegtuigbemanningen en daarna weer afschaffen ervan. Hij merkt op dat niet het geval kan zijn geweest. En dus “roept het de vraag op of zo’n afweging dan wel gemaakt is bij andere maatregelen die de samenleving veel schade berokkenen.” Het schaadt ook het vertrouwen in de overheid.

De situatie wordt verergerd wanneer we problemen monodisciplinair benaderen. Hier komt dan ook nog eens het probleem van groepsdenken versterkt om de hoek kijken. Dit laatste kwam al aan de orde in mijn artikel in CM 98. Het lijkt erop dat de regering in deze valkuil is getrapt.

Martine de Vries, hoogleraar normatieve aspecten van de geneeskunde in Leiden, zegt[28] over de manier waarop nu discussies in kleine kring lopen: “Het totale gebrek aan mensen van buiten de acute medische zorg, dat is echt een misser geweest.” Dit gaat iets te kort door de bocht, maar er is inderdaad zeer weinig inbreng van buiten deze kring. Dat wil niet zeggen dat er met een goede risico-analyse zeker geen vorm van lockdown zou zijn gekomen, maar er was een duidelijke afweging geweest, die ook goed gecommuniceerd had kunnen worden. Het is van groot belang verschillende invalshoeken en standpunten mee te nemen. Daarmee kan het beleid de juiste proporties aannemen.

 

Is het beleid disproportioneel?

Het antwoord op deze vraag is niet eenvoudig te geven. Er duiken wel steeds meer geluiden op dat hiervan sprake is. Het Artsen Covid Collectief is er al lange tijd kritisch over. Recent opnieuw[29]. Ook de groep die onder de naam Herstel-NL optreedt is er duidelijk over[30]. Er is in hun ogen geen “redelijke verhouding tussen de voor- en nadelen van het beleid voor de gezondheid en samenleving.” Met een grote publiciteitscampagne vragen ze aandacht voor een alternatieve aanpak, waarbij de lockdown in zijn huidige vorm verdwijnt en er een pakket aan maatregelen komt dat doelgroep specifiek is[31].

Zij wijzen erop en zij niet alleen dat het beleid heel eenzijdig gericht is op het weren van het virus, met als gevolg dat we dagkoersen te zien krijgen van aantallen positief geteste personen. Terzijde zij opgemerkt dat positief getest niet betekent dat je ziek bent of wordt. In mijn artikel in CM 100[32] wordt meer aandacht aan deze ‘koersen’ besteed. De berichtgeving in de media draagt niet bepaald bij aan het wegnemen van angst- en paniekgevoelens. Integendeel, zo betoogt Donald Boudreaux, hoogleraar economie aan de George Mason Universiteit in Virginia[33].

Waar het werkelijk omgaat is alle mogelijke maatregelen in perspectief te brengen en dan de meest gerede oplossing te kiezen. Hierbij dient rekening gehouden te worden met alle aspecten. In een ingezonden brief[34] in de Lancet wordt hier nadrukkelijk voor gepleit, omdat het er alleszins op wijst dat de schade door de lockdown groter is dan de opbrengst. In verschillende artikelen in kranten wordt hier eveneens op gewezen. Niet onbelangrijk is dat recent ook vanuit de hoek van de intensieve zorg duidelijke kanttekeningen[35] worden geplaatst bij het beleid. Ook hier de vraag of het totale maatregelenpakket nog wel in verhouding staat tot de beoogde gezondheidswinst. Het antwoord is helder, nee. Er is een discrepantie. Het wordt tijd hierover een bredere discussie te starten.

Een columnist van Trouw, Sylvain Ephimenco, mijmert eveneens over de gevolgen van de lockdown onder de titel[36] “We zullen misschien moeten accepteren dat ziekenhuizen en begraafplaatsen vollopen.” Het levert natuurlijk alle mogelijke reacties op. Maar toch goed om na te denken over een citaat van de Franse filosoof André Comte-Sonville uit Ephimenco’s column van 30 januari jongstleden: “Men offert het leven op aan de vrees voor de dood.”

 

Politiek, staat en wetenschap

We zagen al dat de maatregelen die getroffen zijn steeds minder draagvlak genieten in de samenleving. Je kunt je afvragen hoe het toch komt dat wij zo gehoorzaam zijn geweest tot nu toe. De inbreuk op onze vrijheden is zelden zo ver gegaan als in deze crisis. In eerdere artikelen in Civis Mundi kwamen al enige aspecten hiervan naar voren: de angst, de onzekerheid, de biopolitiek, de druk uit wetenschappelijke hoek. Maar het blijft opmerkelijk dat we accepteren dat de staat ingrijpt tot in de haarvaten van de samenleving, tot in onze sociale contacten, tot in onze gezinnen en families, zelfs achter de voordeur. De mens is veranderd in een ‘virusdrager’; we moeten ons gedragen alsof we besmettelijk zijn. De ‘verlossing’ komt tot ons via een vaccin. Matthias Desmet, hoogleraar klinische psychologie aan de universiteit van Gent, zegt in een interview[37] dat wij “in de greep zijn van massavorming”. Het is een fenomeen dat alleen optreedt in een maatschappij waar psychisch onbehagen, angst en depressiviteit hoogtij vieren. Mensen raken gefocust op slechts één oplossing, samen tegen corona. Zo wordt er tenminste nog iets van zin beleefd. Het werkelijke probleem zit veel dieper.Hier speelt ook de berichtgeving in de media een rol.

 ‘Gezondheid boven alles’ lijkt het motto, hoewel de maatregelen ook zeker het tegendeel zouden kunnen bewerkstelligen, zoals we bij Raffelhüschen zagen. Veel wat goed is voor de mens, zie ook de artikelen over ‘Nieuwe wegen in de gezondheidszorg’, over leefstijlgeneeskunde etc., moeten we welhaast verplicht nalaten. Kijk naar bewegen en goede voeding. Ja, er wordt op gewezen dat bewegen gezond is, maar met veel mensen buiten zijn kan weer niet en sporten is al vrijwel helemaal onmogelijk. De staat laat ons thuis zitten, opgehokt, voor de televisie, achter het computerscherm. Het leidt tot minder sociaal contact, tot lethargie, gesnoep, gesnack met chips, cola en andere minder gezonde levensmiddelen. Slechte gewoonten die naast veel andere zaken ook leiden tot gewichtstoename, coronakilo’s’, en (fors) overgewicht.

Als klap op de vuurpijl wordt kritisch zijn niet gewaardeerd. Erger nog, als we meer speelruimte, meer vrijheid verlangen, zijn we verdacht en moeten uitleggen waarom we tegen de maatregelen zijn, in plaats van dat ons goed wordt uitgelegd welke afwegingen op basis van welke argumenten tot de maatregelen hebben geleid. René Schlott, Duits historicus en publicist[38], wijst met bovenstaande ook op een andere, eerdere periode waarin de staat zijn burgers inperkte, waar “slogans als ´nationale krachtsinspanning´ en ´discipline is vrijheid´” tot een geheel andere werkelijkheid met diepgaande gevolgen heeft geleid.

De onderbouwing voor de maatregelen wordt met een beroep op ‘de wetenschap’ veelal als voldoende beschouwd. Dit is een merkwaardige situatie. Wetenschap levert verklaringen voor fenomenen, verklaringen die ‘objectief’ zouden moeten zijn, die voor iedereen hetzelfde zouden moeten zijn. De wetenschap leidt tot grote succesen, ook in de gezondheidszorg. Zo is dit rijtje nog verder uit te breiden. We vertrouwen bijna blind op de wetenschap.

Holm Tetens, hoogleraar theoretische filosofie aan de universiteit van Berlijn, laat zien dat er het nodige op af te dingen valt[39]. Veel van wat wij toeschrijven aan wetenschap, wat wij zeker menen te weten over wetenschap, wat wij verwachten van wetenschap, kent geen zekerheid. Het vertrouwen in de wetenschap is veel meer een geloof, zelfs een bijgeloof, aldus Tetens. Carl Friedreich von Weizsäcker, bij leven hoogleraar filosofie en fysicus, zegt het als volgt[40]Het geloof in de wetenschap speelt de rol van de religie van onze tijd.”

Tetens noemt als voorbeelden van bijgeloof: wetenschap is in staat vele fenomenen te voorspellen, zelfs ook buiten het laboratorium, wetenschap stelt ons in staat belangrijke zaken technisch te beheersen, wetenschap brengt de autonomie van de mens niet in gevaar, het wetenschappelijk proces laat zich betrouwbaar beheersen en sturen. Hij geeft aan dat dit bijgeloof “niet ongevaarlijk is in de wetenschappelijk-technische beschaving waarin wij nu eenmaal leven en die zich volledig afhankelijk heeft gemaakt van de wetenschappen.”

Hij wijst er tevens op dat wetenschappers de neiging hebben hun beeld van de wetenschap te veel waarde toe te kennen. Zij kennen de grenzen van wat wetenschap is niet. Ze doen uitspraken die niet mogelijk zijn op grond van de wetenschap.

Hij houdt ze toch nog een beetje de hand boven het hoofd, wanneer hij aangeeft dat “zij door de politiek, het bedrijfsleven, de media en het grote publiek regelrecht onder druk gezet worden om steeds meer en nauwkeuriger aan te geven hoe de toekomst er uit ziet.”

Het is niet moeilijk te herkennen dat we in deze crisis hier mee te maken hebben. Het laat onverlet dat wetenschappers zich hiervoor niet zouden moeten lenen.

Het kan dus niet zo zijn dat wetenschappelijke modellen, die altijd ter discussie (moeten) staan, nu bepalen wat de werkelijkheid is en wat er moet gebeuren.

Michael Esfeld, hoogleraar wetenschapsfilosofie aan de universiteit van Lausanne, en Philip Kovce, econoom en filosoof, onderzoeker aan de universiteiten van Witten/Herdecke en Freiburg in Breisgau, tevens lid van denktank-30 van de Club van Rome, schrijven[41]: “Wie zich van de wetenschap bedient om anderen voor te schrijven wat zij moeten doen en laten misbruikt de wetenschap.” In hun ogen is dat nu aan de orde; de staat misbruikt de wetenschap. Hier past hun uitspraak: “sciëntisme als staatsreligie ter legitimering van repressie.”

Wetenschap mag en moet niet bevoogden. En dat is Esfelds verwijt[42] aan wetenschappelijke instellingen, genootschappen, die in de huidige tijd politieke uitspraken koppelen aan wetenschappelijk inzichten. Inzichten die ook nog ter discussie staan. Ook in Nederland zien we hiervan voorbeelden. Wetenschappers adviseren nogal dringend de regering. Jaap van Dissel speelt een rol in de rechtzaak over de avondklok. Misbruik van wetenschap dus.

Hiermee wil niet gezegd zijn dat wetenschap geen bijdrage kan leveren aan het oplossern van problemen. Het gaat hier alleen om de juiste rol en positie, evenals terughoudendheid en weten waar de grenzen van de wetenschap liggen. Interessant is dat het er op lijkt dat het recente uittreden uit Herstel-NL van enkele wetenschappers hiermee te maken heeft.

 

Brede discussie

Het is niet eenvoudig een brede discussie te starten, maar nu gebeurt er niets in deze richting. We moeten het doen met de berichten van het RIVM, het OMT en de mededelingen van de regeringsploeg. Het wordt tijd dat de bovenstaande kanttekeningen opgepakt worden. Er kan aan worden toegevoegd dat er op zijn minst nog enkele onderwerpen meegenomen moeten worden in deze discussie.

Gaan we wel goed om met de IC-capaciteit? De intensivisten wijzen hierop in de diverse genoemde artikelen en een enkeling, Armand Girbes, hoogleraar intensivecare geneeskunde in Amsterdam, zelfs zeer scherp[43]: “Niemand durft te zeggen: we moeten minder coronapatiënten toelaten op de IC.” Er wordt verschillend op gereageerd.

Diederik Gommers[44], hoogleraar intensieve zorg in Rotterdam en lid van het OMT, vindt dat deze discussie op een verkeerd moment komt, de publicist Onno Aerden[45] steekt Girbes juist een hart onder de riem: “Geachte Armand Girbes, uw kritische corona-monoloog snijdt hout.”

Een tweede thema is dat er tot nu toe vrijwel geen aandacht is voor het feit dat de meeste ernstig zieke patiënten aan een scala aan andere, meest welvaartsziekten leiden. Dit is al jaren in beeld zonder dat er veel beleid op wordt ingezet. Een gemiste kans! Gezondheidsbevordering is een verwaarloosd gebied, hetgeen ons nu parten speelt.

Als we aannemen dat er op niet al te lange termijn verlichtingen in de maatregelen gaan komen, hoewel er “virustechnisch eigenlijk geen ruimte” voor is volgens de NRC[46], moet er ook aandacht zijn voor de afweging dat er nog niet voldoende bescherming in de bevolking is om iedereen beschermd te weten. Het vraagt, zoals Richard Horton[47], hoofdredacteur van de Lancet schrijft, om een discussie over hoeveel COVID-19-sterfgevallen wij acceptabel vinden in de wetenschap dat er ieder jaar vele mensen sterven aan alle mogelijke aandoeningen.

Peter Ruch, Zwitsers theoloog, vraagt zich af[48] of meer sterfgevallen op de koop toe zouden moeten worden genomen om de economie te redden. Zijn antwoord is verrassend, de vraag is verkeerd gesteld. Het gaat hier helemaal niet om. De krimpende economie zorgt voor toekomstige sterfgevallen. Zoals hij zegt: “Misschien zadelt men de toekomst op met sterfgevallen om nu minder sterfgevallen te hebben”. Het aantal sterfgevallen over 2020 is niet zeer hoog in vergelijking tot het aantal inwoners. Het is wel hoger dan we gewend zijn de laatste jaren. Ephimenco laat zien[49] dat het om 0,09% van de totale bevolking gaat. Zolang het onduidelijk is hoeveel sterfgevallen er zijn ten gevolge van COVID-19 of met COVID-19 zijn de cijfers onbetrouwbaar te achten als we over de dodelijkheid van COVID-19 spreken. Verwarrend is het voorlopig allemaal wel[50].

 

Ten slotte wordt er aandacht gevraagd voor een andere manier van omgaan met sterven. Het lijkt wel of we vergeten zijn dat er slechts één zekerheid is. Ooit sterven wij. Dat we dat niet vandaag willen of morgen staat niet ter discussie. Waar het om gaat is dat we ons moeten afvragen tot op welke leeftijd we werkelijk alles uit de kast moeten halen om sterven te voorkomen. Of zoals Peter Ruch het zegt:” Wij levenden moeten leren dat je niet onsterflijk wordt, wanneer je het leven najaagt”.

Daarbij nog gevoegd dat ouderen in veel gevallen al aan meerdere aandoeningen lijden. Het is op zijn minst noodzakelijk dit onderwerp in een brede discussie mee te nemen. De vraag die gesteld wordt is of wij er goed aandoen maatregelen te nemen, die voor veel jongere mensen grote (toekomstige) gevolgen hebben, omdat wij alle aandacht besteden aan de ernstig zieke ouderen.

Het is een vraag die ook Marli Huijer, hoogleraar filosofie en medicus, oproept[51]. Ze geeft verder aan dat de levensverwachting sinds vele jaren gestegen is. Het zou dus zelfs zo kunnen zijn dat aandoeningen, zoals COVID-19 die vooral de groep 70-75+ treft, vroeger nauwelijks opgemerkt zouden zijn, omdat die leeftijdsgroep zeer klein was. Haar oproep is niet bedoeld om geenaandacht aan zieke ouderen te besteden. Het is wel een oproep om een andere en bredere discussie te starten dan alleen over de bedbezetting in de ziekenhuizen.

 

Tot slot: de dans

Het coronavirus waart rond en zal dat waarschijnlijk ook de komende jaren blijven doen. Dit rondwaren doet het niet uit zichzelf. Het zijn mensen of dieren die het virus verspreiden. Het zijn mensen die er ziek van kunnen worden. Zoals Jennifer Beam Dowd, hoogleraar demografie en publieke gezondheidszorg aan de universiteit van Oxford, het fraai stelt[52]: “de epidemiologische kurve is een dans van virussen en gastheren, hetgeen betekent dat wij altijd zeggenschap hebben over waar we ons op de dansvloer bevinden.” Het is dus aan ons om met het virus te leren omgaan. Hierbij helpt het als we accepteren dat er besmettingen zullen blijven voorkomen, dat vaccinaties een hulpmiddel zijn, dat gezondheidsbevordering voor veel meer aandoeningen een goede basis is om minder ziek te worden, dat simpele hygiënemaatregelen veel leed kunnen voorkomen, dat dus ons eigen gedrag de grootste invloed heeft.

 

NOTEN



[2]      Doshi P: Will covid-19 vaccines safe lives? Current trials aren’t designed to tell us. BMJ, 21 oktober 2021 (BMJ 2020;371:m4037)

[3]      Lubell M: Israeli studies find Pfizer COVID-19 vaccine reduces transmission. www.reuter.com 19 februari 2021

[4]      Cohen J. et al: The long road. Science, 19 februari 2021, 371 (6531) 768-772, 2021

[5]     Beam Dowd J: Why are COVID-19 case really falling? Slate Magazine, 18 februari 2021 (https://slate.com/technology/2021/02/why-are-covid-cases-falling.html)

[6]      Debusschere B: ‘Over vaccins is een soort tunnelvisie ontstaan’: Noël Wathlon, de Belg die voor Europa de vaccins goedkeurt. De Morgen, 6 februari 2021

[7]      Keulemans M: Youtube-hit: de hoogleraar die coronavaccins fileert. Zes uitspraken beoordeeld. Volkskrant, 22 januari 2021

[8]      Ark E. van: Vivisectie op een twijfelaar in dertien bedrijven. Follow the Money, 21 januari 2021

[9]     Debusschere B. Garderen F. van: Waarom alleen kwetsbaren vaccineren niet voldoende is: 6 schadelijke mythes obver de vaccins doorgeprikt. De Morgen, 18 februari 2021

[10]   https://www.rivm.nl/griep-griepprik/griepprik/voor-wie-is-griepprik

[11]   Sassen Ch. Van: Vaccineer mannen van 50 jaar en ouder. Dan behalen we de grootste gezondheidswinst voor iedereen. Trouw, 5 februari 2021Wier M. van der: Huisartsen in gewetensnood door vaccineren alleroudsten. Trouw, 5 februari 2021

[12]   Beintema N: ‘Druk op IC omlaag? Vaccineer eerst dikke mannen van 50+. Interview met Peter van de Voorst, hoofd IC, UMCG. NRC, 1 februari 2021

[13]   Matrajt L. et al: Vaccine optimization for COVID-19: Who to vaccinate first? Science Advances 03 Feb 2021: Vol. 7, no. 6, eabf1374

[14]   Islam N. et al: Physical distancing interventions and incidence of coronavirus disease 2019: natural experiment in 149 countries. BMJ 2020;370:m2743 May Th: Editorial. Lockdown-type measures look effective against covid-19. BMJ 2020;370:m2809

[15]   https://www.who.int/news-room/q-a-detail/herd-immunity-lockdowns-and-covid-19

[16]  https://www.youtube.com/watch?v=x8oH7cBxgwE&feature=youtube&t=91

[17]   Baunez C. et al: An early assessment of curfew and second COVID-19 lock-down on virus propagation in France. https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.11.11.20230243v1Haug N. et al: Ranking the effectiveness of worldwide COVID-19 government interventions. Nature Human Behaviour 4: 1303-1312, (2020) (https://www.nature.com/articles/s41562-020-01009-0)

Brauner J.M. et al: Inferring the effectiveness of government interventions against COVID-19. Science 15 december 2020

Spaccaferri G: Early assessment of the impact of mitigation measures to control COVID-19 in 22 French metropolitan areas, October to November 2020. Euro Surveill. 2020;25(50):pii=2001974

Bendavid E. et al: Assessing mandatory stay-at-home and business closure effects om the spread of COVID-19. Europ J Clinical Investigation5 januari 2021 (doi:org/10.1111/eci.13484)

[18]   Cohen J. et al: The long road. Science, 19 febriuari 2021, 371 (6531): 768-772, 2021

[19]   Tenforde M.W., Fisher K.A., Patel M.M: Identifying COVID-19 risk through observational studies to inform control measures. JAMA online, 22 februari 2021

[20]   www.aier.org/article/lockdowns-do-not-control-the-coronavirus-the-evidence/

[21]   Spaccaferri G: Early assessment of the impact of mitigation measures to control COVID-19 in 22 French metropolitan areas, October to November 2020. Euro Surveill. 2020;25(50):pii=2001974

[22]   Livestro D., Gupta A: COVID goes Cuckoo. Gupta Stategists, Amsterdam, 2020 (https://gupta-strategists.nl/storage/files/200521-COVID-goes-Cuckoo.pdf

[23]   Rutgers M.J: Corona: feiten, inzichten en kritische noten. Civis Mundi 2020, 98 (https://www.civismundi.nl/index.php?p=artikel&aid=5857)

[24]   Bernd Raffelhüschen, Verhältnismäßigkeit in der Pandemie: Geht das WiSt - Wirtschaftswissenschaftliches Studium 49: 33-39, 2020

www.newslocker.com/de-de/nachrichten/versicherungen/raffelhschen-corona-lockdown-kostet-mehr-lebensjahre-als-krankheit-selbst/view/

[25]   Visscher M: Risicospecialist David Zaruk: ‘Voorzorg is vergif’. Volkskrant, 1 mei 2020

[26]   Rhodes T., Lancaster K., Rosengarten M: Editorial. A model society: maths, models and expertise in viral outbreaks. Critical Public Health 30 (3): 253-256, 2020

[27]   Baksteen B: Zo wordt het vertrouwen in de overheid aangetast. Telegraaf, 26 januari 2021

[28]   Broekhuizen K., Poll M. van: Breed debat maakt alternatieve coronamaatregelen bespreekbaar. FD, 2 februari 2021

[29]   Nyst E: ‘Blijkbaar moeten we bang zijn’. Medische Contact, 18 februari 2021

[30]  https://www.herstel-nl.nl/

Baarsma B. et al: Deze lockdown is disproportioneel. NRC, 16 december 2020

[31]   Baneke I: Een groep van economen en artsen weet het zeker: Nederland kan weer veilig open. Trouw, 18 februari 2021

[32]   Rutgers M.J: De Coronacrisis en macht. Deel 1: Het coronavirus zet alles op zijn kop. Civis Mundi 2020, 100 (https://www.civismundi.nl/index.php?p=artikel&aid=5938)

[33]   Boudreaux D.J: Why I believe that COVID derangement sydrome is real. American Institute for Economic Research, 23 februari 2021 (www.aier.org/article/why-i-believe-that-covid-derangement-syndrome-is-real/)

[34]   Kampf G., Kulldorff M: Calling for benefit-risk evaluations of COVID-19 control measures. The Lancet, 4 februari 2021 (https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)00193-8)

[35]   Touw H. et al: Intensivisten: de maatregelen eisen een te grote tol. NRC, 31 januari 2021

Wagendorp B: De vier intensivisten en de corona-discussie die al veel te lang is vermeden. Volkskrant, 31 januari 2021.

Weeda F: Hoelang kan de hele samenleving nog stil liggen? NRC, 1 februari 2021

[36]   Ephimenco S: We zullen misschien moeten accepteren dat ziekenhuizen en begraafplaatsen vollopen. Trouw, 30 januari 2021

[37]   Steenhuis P.H: De coronacrisis is ook een zingevingscrisis. Interview met Mattias Desmet. Trouw, 20 februari 2021

[38]    Schlott R: Die offene Gesellschaft steht unter Vorbehalt. NZZ, 30 november 2020

[39]  Tetens H Wissenschaftstheorie. Verlag C.H.Beck, München 2013

[40]  Weiszäcker C.F. von: Die Tragweite der Wissenschaft. S. Hirzel Verlag, Berlijn, 2006

[41]   Esfeld M., Kovce Ph: Corona, Lockdown, Vernunft und Politiek: Was genau lehrt uns die Wissenschaft? NZZ, 27 januari 2021

[42]   Esfeld M: Brief an den Präsidenten der Leopoldina. 8 december 2020 (https://2020news.de/wp-content/uploads/2020/12/Esfeld-Protestschreiben081220.pdf)

Esfeld M: Wissenschaft und Aufklärung in der Corona-Krise. Liberales Institut, Zürich, Zwitserland, 14 december 2020 (www.libinst.ch/?i=wissenschaft-und-aufklarung-in-der-corona-krise)

Esfeld M: The abuse of science. American Institute for Economic Research, 11 januari 2021 (www.aier.org/article/the-abuse-of-science-in-the-corona-crisis/)

[43]    Mersbergen Chr. van: Niemand durft te zeggen: we moeten minder coronapatiënten toelaten op de IC. Algemeen Dagblad, 1 februari 2021

Mersbergen Chr. van: IC-arts Armand Girbes: ‘Niemand durft te zeggen: we moeten minder coronapatiënten toelaten’. Parool, 5 februari 2021

[44]   Mersbergen Chr. van: Gommers vindt oproep van collega Girbes onverstandig. ‘Debat voor volgende pandemie’. Algemeen Dagblad, 4 februari 2021

[45]   Aerden O: Geachte Armand Girbes, uw kritische corona-monoloog snijdt hout.  EW, 2 februari 2021

[46]   Dool P. van: Het kabinet neemt grote risico’s voor meer vrijheid. NRC, 23 februari 2021

[47]    Horton R: Offline: The path out of the lockdown. Lancet 337: 13 februari 2021

[48]  Ruch P: Bei der Bekämpfung des Coronavirus hat sich von Anfang an die Frage nach der richtigen Ethik gestellt. Etwa jene, ob man wegen wirtschaftlicher Interessen Todesfälle hinnehmen will. Doch die Frage könnte falsch gestellt sein. NZZ, 12 januari 2021

[49]  Ephimenco S: Gympen. Trouw, 20 februari 2021

[50]   Boudreaux D.J: Why I believe that COVID derangement sydrome is real. American Institute for Economic Research, 23 februari 2021 (www.aier.org/article/why-i-believe-that-covid-derangement-syndrome-is-real/)

[51]   Koelewijn J: Filosoof Marli Huijer: ‘Niemand heeft récht op een zo lang mogelijk leven’. NRC, 15 januari 2021

[52]   Beam Dowd J: Why are COVID-19 case really falling? Slate Magazine, 18 februari 2021 (https://slate.com/technology/2021/02/why-are-covid-cases-falling.html)