Ethische filosofie in de 20e eeuw
Deel 4A: Recente ethische ontwikkelingen

Civis Mundi Digitaal #119

door Piet Ransijn

Actualiteit van ethiek

Het boek van Van der Wal geeft een beeld van recente ontwikkelingen op het brede gebied van de ethiek. In dit artikel wordt het boek besproken in de context van de artikelenserie over ethische filosofie. In eerdere artikelen kwam naar voren dat onze huidige problemen nadrukkelijk vragen om ethiek. Ze zijn niet economisch of technisch op te lossen. Economie en techniek dienen gestuurd te worden door ethiek, door normen en waarden. Anders loopt het spaak. Dat zien we nu reeds. De milieuproblematiek liegt er niet om. De onrechtvaardige groeiende ongelijkheid evenmin.

Zo zijn er nog legio problemen, die alleen op te lossen zijn door andere waarden na te streven dan winstbejag, de centrale waarde van ons neoliberale economische bestel. Techniek levert middelen, geen doelen en waarden. De eigen dynamiek van de techniek roept vaak de vraag op, hoe we een ethisch verantwoord gebruik kunnen maken van wetenschap en technologie. Internet leek ons mondiger te maken in plaats van slaaf van algoritmen, waarmee Big Tech zijn greep verstevigt, gedreven door winstbejag, dat alle andere waarden lijkt te verdringen.

Van de Wal noemt nog meer problemen die een beroep doen op onze ethiek, zoals de toename van keuzeproblemen die met de toenemende individualisering samen gaan, een proces waarbij een ieder steeds meer zijn eigen individuele keuzen maakt. Dit gaat samen met pluralisering, een toename van levensinstellingen, die ook door de multiculturele samenleving in de hand wordt gewerkt. Waardenconflicten door een soort polytheïsme van waarden, zoals bij Max Weber, liggen daarbij op de loer. Men denkt verschillend over wat (moreel) juist is. Dat maakt het vinden van algemeen aanvaardbare oplossingen er niet gemakkelijker op.

Ons leven lijkt in toenemende mate maakbaar. De mogelijkheid dient zich aan om zelf het leven te verlengen of te beëindigen bij ‘voltooid leven’, vanuit de aanname dat leven ooit voltooid kan zijn, of als zodanig evaren kan worden. We geven ook zelf steeds meer richting aan ons leven. Maar het is niet altijd iedereen even duidelijk welke richting, naar welke doelen en volgens welke waarden? Gaat het wel de goede kant op? En wat is goed, wat is juist, wat is veilig en verantwoord? Heel veel ontwikkelingen lijken niet veilig en verantwoord, zie boven. Van der Wal noemt verder nog de biotechnologie en genetische manipulatie, die bij Fritjof Capra aan de orde kwamen (zie CM 110), informatietechnologie (zie CM 122 en 113, inclusief surveillance, kunstmatige intelligentie, inclusief robotisme), euthanasie, palliatieve zorg, levensverlenging en pijnbestrijding, die vaak leidt tot een gewenste zachte dood. Vluchtelingenproblematiek, zingevingsproblemen in verband met seculariserende religies en levenbeschouwingen en andere problemen kunnen daar nog aan worden toegevoegd. 

https://www.vngrealisatie.nl/nieuws/implementatiepilot-wet-modernisering-elektronisch-bestuurlijk-verkeer-wmebv

Modernisering heeft een leeg, druk en overgeorganiseerd leven opgeleverd, waarin een mens kan verdwalen 

Noodzaak van ethische bezinning

De noodzaak van ethische reflectie dient zich dringend aan bij al deze ontwikkelingen. Naast de milieu- en klimaatcrisis en een voortdurend dreigende economische crisis, hebben we nu de coronacrisis, die onze grondrechten bedreigt en noopt tot een afweging van persoonlijke en algemene belangen, individuele rechten en maatschappelijke plichten. In hoeverre kunnen deze laatste dwingend worden opgelegd? Hoeveel ruimte biedt de grondwet voor een noodwet? Bewegen we ons zo niet naar een dystopie (zie de serie hierover van Maarten Rutgers)? Hoeveel maatschappelijke dwang is ethisch verantwoord? In hoeverre kan een andere levenswijze worden opgelegd om de milieu- en klimaatcrisis te bezweren? En welke levenswijze dan, wat is dan de juiste of goede levenswijze?

Eigenlijk zijn dit klassieke vragen van alle tijden in een modern maatschappelijk kader, waarbij ook de vroegere filosofie een handreiking kan bieden. Want de laatste decennia leidt de filosofie een betrekkelijk kwijnend bestaan. Er dreigt te worden bezuinigd op de geesteswetenschappen, als dat al niet het geval is (Zie Nussbaum, Niet voor de winst: Waarom de democratie de geesteswetenschappen nodig heeft). Van der Wal schreef in zijn laatste boek dat in de moderne filosofie “weinig is overgebleven van haar oorspronkelijke gerichtheid op wijsheid” (Filosofie en spiritualiteit, p12). In de huidige sterk verzakelijkte, door de economie gedomineerde samenleving is “de hoofdstroom van de moderne filosofie haar visionaire moment grotendeels kwijtgeraakt en lijkt daarvoor zelfs allergisch geworden” (zie boekbespreking, CM 114). Hoe zit dit met het ethische moment in de huidige filosofie, levensbeschouwing en samenleving? 

https://www.vraagzin.nl/2017/01/veiligheid-morele-dilemmas-ethische.html

Deze vraag is bijv. buitengewoon actueel bijcorona-besmettingsgevaar

Waarom ethiek?                            2021 10 29

Recht, bestuur en politiek

berusten alle op ethiek

Zonder waarden, zonder normen

kan men geen beleidslijn vormen

 

Zonder ethisch denken is

ons leven en ons streven ongewis

Het heeft geen richting meer

en dat verontrust ons zeer

 

Waar gaan we met zijn allen heen

als een richtend sein verdween?

We klooien maar wat aan

in een richtingloos bestaan

 

Aangedreven door de drang naar meer

zonder een gegrond bewust verweer

tegen drangen die ons drijven

en naar overmaat toe neigen

 

Naar overmaat en overdaad

die ons allen deerlijk schaadt

Daarom een bezinning op ethiek

die voor politiek een basis biedt

 

Maar vooral om zinvol leven

en het goede na te streven

We dienen ons te gaan beraden

op morele levensvragen 

Wat is goed en wat heeft waarde?

Hoe behoeden wij de aarde? 

Wat techniek kan is lang niet altijd ethisch verantwoord

https://freekdejonge.nl/nieuws/freek-de-leek-medische-ethiek/ 

Inleiding: wijsgerige en ‘speciale’ ethiek

Eerst beschrijft Van der Wal het onderscheid tussen de (ethische) filosofen en de meer gespecialiseerde ethici, bijv. op het gebied van de medische ethiek, bedrijfsethiek e.d., die “afstand nemen van de ‘algemene filosofie’, alsof ethiek en filosofie verschillende disciplines zouden zijn”. Om het verband tussen beide disciplines in stand te houden is in deze serie gekozen voor de term ‘ethische filosofie’ in plaats van ethiek. Ook omdat de ethiek in de context van de hele filosofie of filosofische richting wordt geplaatst, zoals eerder bij de levensfilosofie en de existentiefilosofie (in CM 117 en 118).

Van der Wal onderscheidt de wijsgerige ethiek van de ‘speciale’ ethiek of ethische specialismen, die ethische kwesties in op een specifiek terrein beschouwen, hetzij medisch, bedrijfskundig of juridisch enz., los van andere filosofische disciplines zoals antropologie, ontologie en kennisleer. Mens- en maatschappijbeelden worden bij een speciale ethiek niet of nauwelijks ter discussie gesteld, maar veeleer als algemeen gedeeld uitgangspunt genomen, zoals bijv. bij het medische model. Dat is ook het geval bij sommige speciale filosofieën zoals A Theory of Justice van John Rawls, die uitgaat van het Amerikaanse liberalisme. Het geldt zelfs voor de universeel bedoelde plichtethiek van Kant, die past in de individualistische verlichtingsvisie. De bioethiek is een voorbeeld van speciale ethiek, die met name voor boeren relevant is. 

https://www.voxweb.nl/nieuws/moraal-als-marketinginstrument-is-een-universiteit-onwaardig

God en de oude moraal zijn overleden

Boeren en dierenethiek              2022 01 15 

Vele boeren zitten klem

tussen regels en de Rabobank

Maar ze blijven ongetemd

 

En ze krijgen stank voor dank

Produceren stank in ruime mate

In Brabant loopt dat in de gaten

 

Kippenbatterijen, varkensmesterijen

zijn bepaald onethische bedrijven

Hoe kan een boer zich zo verlagen

door geen dierenliefde uit te dragen?

 

Maken ze uit financiële nood

daarom zoveel dieren dood?

Boeren zitten vaak om geld verlegen

Maar er zijn toch andere wegen

 

Zonder dierenleed dat velen speet

Wegen waar de consument van weet

dat ze ethisch en esthetisch zijn

ook al zijn de rendementen klein

 

Door een schoon beleid te voeren

rehabilliteren zich de boeren

zijn zij weer de trots der natie

raken zij weer in de gratie

 

https://slidetodoc.com/maatschappelijke-zorg-ethiekdilemmas-les-1-ethiek-wat-is/ 

Uitgangspunten, interpretatiekaders en strekking van het boek

Bezinning op uitgangspunten en interpretatiekaders zijn essentieel bij (ethische) filosofie en ethiek. “Filosofie is bezinning op achtergrondvragen” (p13). Concrete ethische en andere problemen dienen te worden bekeken in een bepaald kader. Dit kader kan echter ook problematisch zijn of juist ten grondslag ligt aan het probleem, zoals tegenwoordig onze economische groei-visie problematisch is en ten grondslag lig aan milieuproblemen. “Dat maakt het voor de ethiek onontkoombaar om zich diepgaand op haar fundamenten en uitgangspunten te bezinnen... De moderne sterk proceduralistische vorm van ethiek schiet tekort” (p14).

Zo behandelt Van der Wal bijv. de milieu- en klimaatproblematiek in een sociaal-cultureel kader waarin de economische visie met winst als waarde dominant is en leidt tot een mateloze, verspillende levenswijze. Het boek is eigenlijk een bundel artikelen. Het eindigt met het artikel dat dezelfde titel heeft als het boek en hierboven is gekenschetst. De andere artikelen gaan behalve over genoemde mateloosheid en hoe daarmee om te gaan, over toegepaste ethiek, mensenrechten, duurzaamheid en globalisering, een verbreed welzijnsbegrip, dat verder gaat dan economische welvaart, over intrinsieke waarde van de natuur en over ouder worden.

Van der Wal pleit voor een ethiek die wijsgerig en geëngageerd is, m.a.w. maatschappijkritisch is, met oog voor de complexiteit van de maatschappij en het leven en de processen die zich daarin afspelen. Hij benadrukt de veelkleurigheid van de morele ervaring in een organische werkelijkheidsopvatting, waarin de delen met het geheel zijn verbonden. Kenmerken voor zijn ethische visie is het maat houden, een deugd die nu meer dan ooit van belang is om onze mateloze consumptieve levenstijl in te dammen. Hij heeft daarbij “een ideële oriëntatie”, geen materialistische visie (p15). 

Over de auteur

Koo van der Wal heeft een veelzijdig oeuvre met een grote maatschappelijke relevantie. Hijstudeerde Duits en filosofie te Göttingen en Amsterdam, waar hij hoogleraar werd aan de UvA, daarna in Rotterdam. Was voorzitter van Amnesty International afd. Nederland en de Stichting voor Vluchteling-Studenten UAF. Hij is auteur van o.m. Wereldbeschouwelijk denken als filosofisch probleem (1968, Proefschrift), Karl Jaspers (1970), De omkering van de Wereld. Achtergronden van de milieucrisis en het zinloosheidsbesef (1996), Recht met reden (2003), Van grenzen weten. Aanzetten tot een nieuw denken over duurzaamheid (2006), Wat is er met de ethiek gebeurd? (2008), Humaniteit (2008), Nieuwe vensters op de werkelijkheid: Contouren van een natuurfilosofie in ontwikkeling (2011), Op zoek naar de ziel van Europa (2018), Symfonie van de natuur (2020, zie CM 98) en Filosofie en spiritualiteit (2021, zie CM 114). In 1966-67 volgde ik als student psychologie en culturele antropologie gedegen filosofiecolleges bij hem aan de UvA over Descartes, Spinoza, Kant e.a., de verlichtingsfilosofie. Het heeft een blijvende belangstelling voor filosofie als bijvak gestimuleerd. 

 

De rode draad: op zoek naar een grondprincipe

Eerst een overzicht van eerdere artikelen over ethiek op de rode draad op te vatten, alvorens antwoord te geven op de vraag: Wat is er met de ethiek gebeurd? In deze artikelen is een ethisch en spiritueel moment aanwezig. Beide aspecten hebben met elkaar te maken. De bespreking van Cultuur en ethiek van Albert Schweitzer ging primair over welke ethiek de moderne cultuur van zijn tijd nodig had (zie CM 115). Zoals gebruikelijk bij veel ethici, hetgeen ook door Van der Wal wordt opgemerkt (p239), zoekt Schweitzer naar een ethisch grondprincipe. Hij vindt dit in het beginsel ‘eerbied voor het leven’, een principe dat tegenwoordig hoogst actueel is, nu het leven op onze hele planeet wordt bedreigd en dagelijks tientallen soorten uitsterven.

Bij wijze van algemene inleiding tot de ethische filosofie werd het The Methods of Ethics van Henry Sidgwick besproken, volgens ethicus Peter Singer “eenvoudig het beste boek dat over ethiek is geschreven” (Utilitarism: A Very Short Introduction, 2017, p12,13). Het boek is van 1873 en behandelt drie hoofdstromen van de ethiek tot dan toe: 1. het hedonisme, dat op eigen belang en geluk is gericht als beginsel, 2. intuïtionistische richtingen die meestal neerkomen op deugd en plichtsethiek, met de categorsiche imperatief van Kant als beroemd en invloedrijk voorbeeld. Hierbij worden bepaalde deugden, waarden of plichten als uitgangsprincipe genomen. 3. Het utilitarisme met ‘het grootste geluk voor het grootste aantal’, dus het algemeen welzijn als basisprincipe. 

 Sidgwick slaagde er naar zijn idee niet in dit principe geheel bevredigend te rijmen met individuele belangen. Zoals bij de coronamaatregelen blijft er vaak een spanning tussen individueel belang en algemeen belang. Als een algemeen belang ten koste gaat van individuele belangen wordt ook het algemeen belang geschaad als dit te ver wordt doorgedreven, bijv. in totalitaire samenlevingen. Het siert Sidgwick dat hij deze paradox, deze dreiging, heeft opgemerkt en oog had voor de beperking van ethische filosofieën, zoals het hedonisme en het utilitarisme. De pluraliteit van belangen en gezichtspunten komt ook bij Van der Wal naar voren, zie vervolg.

John Stuart Mill sloot aan bij het utilitarisme van Jeremy Bentham en zijn vader James Mill, nuanceerde het geluksprincipe in hoger en lager geluk en incorporeerde de centrale liberale waarde van vrijheid in zijn utillitaire ethiek (zie CM 81 en 117). De ethiekvan Mill is te beschouwen als een combinatie van utilitarisme met een soort deugdethiek waarbij vrijheid de centrale deugd of waarde is. In John Rawls’ A Theory of Justice is de centrale deugd rechtvaardigheid, in sterke mate bezien in de context van een (modern westerse) liberale samenleving. 

 

20e eeuwse ethische filosofie tot dusver

Na deze 19e eeuwse ethici en Schweitzer als begin 20e eeuwse ethicus kwam de 20e eeuwse ethische filosofie aan de orde. Deze toont een grote fragmentatie van richtingen en pluralisme van gezichtspunten, zoals ook Van der Wal opmerkt. De levensfilosofie van Bergson neigt naar een spirituele ethiek die sterk gericht is op universele liefde en sympathie, zoals verder wordt uitgewerkt door Max Scheler in Wesen und Formen der Sympathie, te besproken in volgend nummer (over Scheler zie ook CM 117). De filosofie van Scheler heeft een sterk personalistische strekking, gericht op geestelijke ontplooiing van de persoon, een universeel thema in de filosofie en ethiek, zie Schweitzer en Sidgwick.

De existentiefilosofie is in sterke mate een “filosofie van de vrijheid” en ook van individualiteit, met name bij Jaspers en Sartre (zie resp. CM 117 en 118). Vrijheid is het grondprincipe. Bij Sartre botst dit enerzijds met het sociale aspect van het leven en komt anderzijds de vrijheid in de verdrukking in communistische samenlevingen, waarmee hij sympathiseerde. Bij Jaspers en Camus spelen solidariteit en maatschappelijke verantwoordelijkheid naast persoonlijke vrijheid een grote rol, waarbij het gaat om een balans van individuele en sociale belangen. De ethische persoon, bij Camus belichaamd door Dokter Rieux in De pest, die gemodelleerd zou zijn naar Albert Schweitzer, wijdt zich aan het maatschappelijk belang en vindt daarin ook zijn persoonlijke vervulling en ontplooiing als “heilige zonder God”. Het spirituele en het sociale, liggen in het verlengde van elkaar in de vorm van altruïsme, zoals ook de socioloog Sorokin heeft benadrukt in zijn werken (o.a. The Ways and the Power of Love: Types, Factors and Techniques of Moral Transformation). Het verbindende principe van de liefde, wellicht een sleutel om individuele en sociale belangen te verzoenen, zal nog aan de orde komen bij Scheler en Nussbaum. 

Huidige situatie: pluralisme, individuele en collectieve belangen

In het laatste artikel beantwoord Van der Wal de vraag in de titel: Wat is er met de ethiek gebeurd? In breed verband noemt hij belangenconflicten en dilemma’s tussen individuele en collectieve perspectieven en verschillende groeperingen en levensbeschouwingen in onze pluralistische multiculturele samenleving als kenmerkend voor de huidige tijd. Mede door terugval van de religie is er behoefte aan een seculiere ethiek. In onze complexe maatschappij domineren collectieve actoren zoals naties en organisaties in vergaande mate het geïndividaliseerde leven, waardoor het verband tussen individuele en collectieve belangen verknoopt raakt en de ‘traditionele’ persoonsgerichte ethiek tekort schiet. Hij noemt dit plastisch “het vele handen probleem” en het “diffuus worden van het actorbegrip” p230)

Pluralisme, “de meervoudigheid van het morele” (p239), is een van de kenmerken van de moderne samenleving en de ethiek. Om niet te verzanden in moreel relativisme, blijft men zoeken naar een basisprincipe om tot een vergelijk te komen. De formele plichtsethiek van Kant vindt Van der Wal niet tot zijn recht komen op het gebied van ‘warme’ persoonlijke relaties (“solidariteit, vriendschap, zorg, vertrouwen, e.d.,” p239). Bij Martha Nussbaum, die een centrale rol geeft aan liefde, komt dit wellicht meer tot zijn recht, zie een volgend artikel.

Het utilitarisme “kan niet uit de voeten met het probleem van de verdeling van het totale geluk onder de afzonderlijke deelnemers van het samenleven”. Rawls heeft geprobeerd dit probleem op te lossen (zie CM 117) en merkt op dat “het utilitarisme het onderscheid tussen personen niet serieus neemt” (p240, A Theory of Justice, p27,14,187. Iets dergelijks zou bijvoorbeeld ook gezegd kunnen worden van verschillende persoonlijke keuzen bij het coronabeleid inzake vaccinatie e.d., die niet altijd even serieus genomen wordt). 

Van der Wal neigt, evenals Sidgwick, J S Mill en Singer naar het welzijnsprincipe, als basisbeginsel dus geluk in ruime zin, zoiets als ‘kwaliteit van leven’ (niet door hem genoemd). Een “veeldimensionaal begrip” (p243) met persoonlijke, sociale, ‘altruïstische’ en maatschappelijke dimensies, zoals bijv. al bij Confucius het geval was (zie CM110-103).  Met deze dimensies blijft het plurale karakter behouden. Hoe de balans eruit gaat zien, beschrijft Van der Wal niet. Zijn boek eindigt met deze uitdaging. In feite is een klassieke ethische kwestie hoe het individuele handelen in overeenstemming te brengen met sociaal fuctioneren dat rekening houdt met anderen. Het begint al bij de socialisatie op opvoeding. Moet een heropvoeding van moderne mensen ter hand genomen worden om de destructieve, mateloze levenswijze te herstructuren? De huidige mateloze levensstijl komt in andere hoofdstukken naar voren. 

Als er geen ethiek is                     2021 11 04 

Onze wereld is niet ethisch

Nietzsche zag het al profetisch

Er zijn geen hoogste waarden meer

zoals bepaald door Onze Lieve Heer

 

Onze wereld was al problematisch

en ons werk vervreemdde systematisch

Met zijn allen met de laptop ingelogd

doen we onze standaard job

 

Maar een baan in zorg en welzijn

kan nog niet volledig digitaal zijn

Elders wordt het menselijk contact

meer gedigitaliseerd en afgezwakt

 

Op internet is lang niet alles waar

Leugens vinden daar elkaar

En als alles wat ze zeggen waar lijkt

wordt de wereld heel gevaarlijk

 

Fantasie en werkelijkeheid

kennen er geen onderscheid

en geen keurmerk voor een website

Onwaarachtigheid viert hoogtij

in de informatiemaatschappij

 

Als er ergens geen ethiek is

Weten we niet wat er mis is

En een wereld zonder waarden

kan in onderlinge strijd ontaarden

 

Vecht- en vlucht- en volgreacties

geven ongewenste interacties

Onze wereld is niet ethisch

Nietzsche zag het reeds profetisch

 

De hoogste waarden van weleer

gelden tegenwoordig zelden meer

Waar leugens en onwaarheid heersen

kunnen ze de geest beheersen

 

Ieder moet nu zelf zijn waarheid vinden

en zich met zijn innerlijk verbinden

in een staat van puur bewustzijn

waar geen leugens kunnen zijn

 

Een innerlijk domein

waar wij stil aanwezig zijn

in een helder zelfbewustzijn

en waar waarden in ontspringen

 

Waarheid spreekt in zegeningen

die het leugenachtige verdringen

in het heldere bewustzijn

waar wij leven in ons eigen zijn