Reset
Deel 5: migratie

Civis Mundi Digitaal #122

door Herman Hümmels

Bespreking van Mark Elchardus, Reset. Over identiteit, gemeenschap en democratie. Uitg. Ertsberg, Aalter (BE), 2021

 

Ten aanzien van het omstreden onderwerp ‘migratie’ heeft Mark Elchardus een uitgesproken mening. Zijn opvatting vloeit voort uit zijn mening hoe met grenzen om te gaan, in dit geval met landsgrenzen. Elchardus beschrijft dit onderwerp vooral vanuit Belgisch oogpunt, maar ook de Nederlandse situatie komt aan bod.

Gastarbeiders
Hoewel gastarbeid al een oud verschijnsel is, begon het vanaf het begin van de jaren zestig van de vorige eeuw een significante betekenis te krijgen. In Nederland voor de zware industrie (Italianen, Spanjaarden, Portugezen; later ook Turken en Marokkanen). In België ging het vooral om de mijnbouw. Tijdens de Tweede Wereldoorlog bleven veel Belgen in de mijnen werken tegen een zeer laag loon, omdat ze vrijgesteld werden van arbeid in Duitsland. “Tot 1947 werkten ongeveer 64.000 Duitse krijgsgevangenen in de Belgische steenkoolmijnen.” (p326) Daarna werden de salarissen verhoogd, maar dit hielp onvoldoende om voldoende arbeidskrachten aan te trekken. Er werd overgegaan op ‘gastarbeiders’.

Verdeeldheid
Gastarbeiders werden geacht tijdelijk te verblijven. Elchardus onderscheidt in eerste ronde twee vormen van migratie: asiel en illegale migratie. Deze twee vormen zorgen voor verdeeldheid onder de bevolking ten aanzien de wenselijkheid. Veel mensen accepteren vluchtelingen, maar verwerpen de ‘meelifters’ die proberen in een ander land een beter leven op te bouwen.
“Eigenlijk is het spreken van ‘gastarbeiders’ een bewuste leugen.” (p329) Het bleek dat er van een ‘tijdelijk’ verblijf weinig sprake was, waardoor rond 1980 de anti-immigratiepartij, het Vlaams Blok, opkwam. Cultuurverschillen speelden een belangrijke rol als oorzaak van de tegenstellingen. Het Belgische regeringsstandpunt was: “mensen hebben geen cultuur, geen overtuigingen of eigenheid waarmee rekening moet of mag  worden gehouden. Zij worden het liefst als individuele atomen benadert, werktuigen en procreatie machines. Het maakt niet uit vanwaar zij komen, als ze maar goedkoop werken en kinderen baren.” (p329/330)
“Terwijl er in de bevolking van bijna alle Europese landen een meerderheid […] voorstander is van een restrictief immigratiebeleid, wordt migratie in feite bevorderd. Volkswil en beleid lopen op dit vlak sterk uit elkaar, met het gevolg dat het thema migratie bijdraagt tot afkeer van en wantrouwen ten opzichte van de ‘politiek”. (p332)

Vormen van migratie
Elchardus onderscheid drie soorten migratie:

  • Reguliere migranten
  • Vluchtelingen
  • Illegalen

De reguliere migranten komen in twee van de drie gevallen uit Europa. Vluchtelingen hebben recht op asiel en bescherming. Illegale migranten zijn op legale manier het land binnengekomen, hun visum is vervolgens afgelopen, terwijl ze wel in het land blijven. Anderen zijn met de stroom vluchtelingen ‘meegelift’, ze hebben asiel aangevraagd, maar dit is afgewezen.
Bij legale immigratie kan onderscheid gemaakt worden tussen kortdurende immigratie (studie, wetenschappelijk werk, seizoensarbeid) of langdurende immigratie (permanente).

De eerste vorm vaak ingezet om de brain drain (kennis, talent loopt weg) om te zetten in brain gain (kennis neemt toe) wat in het voordeel is van beide landen. Een probleem is dat kortdurende immigratie toch vaak omgezet wordt in een permanent verblijf.

Economisme
“Het nadenken over migratie lijdt aan economisme, dat is aan een te enge focus op haar economische kosten en baten. Theoretisch wordt verondersteld dat als kapitaal, goederen en mensen zich volkomen vrij over de planeet kunnen verplaatsen, overal een optimale combinatie van die factoren tot stand komt en de welvaart van iedereen de hoogte in schiet. Economische pleidooien voor migratie steunen in veel gevallen op die veronderstelling” (p337/338).

Elchardus toont vervolgens aan dat dit neoliberale standpunt onjuist is. Weliswaar heeft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid berekend dat het nationaal inkomen (bbp) er 0,15 procent op vooruit gaat (3,14% voor de kapitaalhouders en 2,99% verlies voor mensen die hun inkomen uit arbeid halen). Maar het zou niet moeten gaan om het bbp, maar om “het bbp per capita, per persoon, en meer nog het effect van migratie op het inkomen van gezinnen en het budget van de gemeenschap, het overheidsbudget.” (p339) “Ook als we slechts rekening houden met een klein deel van de kosten, blijkt migratie in België de gemeenschap veel te kosten” (p341).

Uit een onderzoek in Nederland bleken de kosten van de eerste en tweede generatie migranten hoog te zijn (in een periode van veertien jaar zeventien miljard gemiddeld per jaar). Dit alles is moeilijk te berekenen; het beste oordeel komt van de mensen. Bovendien zouden de kosten en baten voor de landen van herkomst meegerekend moeten worden, inclusief de culturele, morele en maatschappelijke invloeden. Niet alles is in euro’s te vangen.

Migratiebeleid
Elchardus pleit voor een degelijk migratiebeleid. Daarbij geldt aandacht voor grenzen als uitgangspunt, zoals dit ook het geval is bij zijn idee over identiteiten en gemeenschappen. Een verstandig beleid begint bij het bepalen van een volume: hoeveel kan het eigen land aan. Vervolgens dient bepaald te worden waaraan behoefte is. Een tweede vraag is of de kandidaat-immigrant “past bij en kan bijdragen tot het maatschappelijke project van het land van aankomst. Dat veronderstelt de bekwaamheid werk te vinden en te behouden, houdingen te hebben die compatibel zijn met democratie, secularisme en de en de verzorgingsstaat; het verschil te zien tussen geopenbaarde waarheid en wetenschap als kenniswijze en die laatste te erkennen als de publieke kenniswijze. […] Een puntensysteem kan dan behulpzaam zijn om de geschiktheid van de kandidaten te beoordelen” (p356). Overwogen dient te worden om de kans op migratie voor gezinshereniging vooraf te beperken. Als een land overweegt wie mag emigreren, dan dienen twee beperkingen gerespecteerd te worden: een land kan geen groepen uitsluiten die al betekenisvol in de eigen bevolking aanwezig zijn en mag geen negatieve impact hebben op het land van herkomst (bijvoorbeeld hoogopgeleiden voor permanente immigratie).

Illegale migratie
“Terwijl legale immigratie via een gepast beleid positief kan zijn voor de migrant, het land van herkomst en bestemming, komt illegale migratie neer op ontkenning van grenzen, een blijk van gebrek aan respect voor de integriteit van gemeenschappen, kortom, een vorm van agressie” (p358).
Kwalijk is dat er een heuse economische sector is ontstaan van mensensmokkelaars. Ook sommige NGO’s spelen een dubieuze rol. Zij zijn “mede-organisatoren van het transport tussen de geplande schipbreuk en de Europese havens. Verder zijn er de kapitaalkrachtige groepen in de rijke landen die een groot aanbod aan werkkrachten willen, alsook de gegoede middenklasse die de migranten als huispersoneel en zwartwerkers gebruikt. …een formidabele, zelfonderhoudende en zelfaanzwengelende machine” (p359). Aan de Afrikanen wordt de vreselijke en onzinnige boodschap gezonden dat hun toekomst uitzichtloos is en emigreren de enige uitweg.
Migranten hebben de voorkeur om zich niet in het land van aankomst te laten registreren maar reizen liever door naar het land waar zij zich willen vestigen. De landen van aankomst hebben er belang bij om niet registreren zodat ze zich de kosten kunnen besparen.

Voorwaarde voor afname
Illegale migratie zal pas afnemen als voldaan wordt aan: 1. verbetering in het land van oorsprong, 2. het onmogelijk maken van de tocht en 3. onaangenaam maken van het land van bestemming. Op korte termijn is alleen de tweede mogelijkheid een optie. Die is sterk afhankelijk van grensbewaking en snelle uitzetting. Een probleem is dat asiel en illegale migratie hecht verweven zijn “en de voorstanders van open grenzen die verwevenheid succesrijk exploiteren” (p360).

Veel migranten zijn geen vluchteling, maar op zoek naar een beter leven. Armoede is niet de hoofdoorzaak. De echt armen kunnen de reis niet betalen. Het is de hoop op een hoger inkomen “en vooral de verwachting te kunnen terugkeren met genoeg geld om een huis en een auto te kopen.” (p362) Opvang in de regio is de beste oplossing.
“Overheden dienen geen search en rescue-acties op zee meer uit te voeren. Het risico is te groot dat zij daarmee mensensmokkel bevorderen en bloedspel aanzwengelen. Bij redding in internationale wateren zouden de migranten meteen moeten worden teruggebracht naar de haven van vertrek. […] Aankomst in Europa zou steeds in gesloten, extraterritoriale opvangcentra moeten gebeuren waar een eerste selectie kan plaatsvinden” (p388). Dit zijn slechts een paar van de door Elchardus gedane voorstellen.

Wordt vervolgd
Elchardus is uitgesproken en radicaal in zijn oordeel. Hij kiest voor permanente oplossingen van het migratieprobleem verwerpt korte termijn en halfzachte oplossingen. Daarbij vormt de bescherming van de eigen identiteit en cultuur een belangrijk uitgangspunt.
In het volgende en laatste deel geef ik Elchardus’ visie op een betere toekomst weer.