Macht

Civis Mundi Digitaal #125

door Herman Hümmels

Bespreking van Brian Klaas, Macht. Waarom verkeerde mensen het vaak voor het zeggen hebben en hoe het anders kan. Uitg. Nieuw Amsterdam, maart 2022

 

Brain Klaas is hoogleraar mondiale politiek aan het Universerty College London. Brian Klaas sprak honderden mensen met macht, van de meest integere tot de meest omstreden, onder wie dictators, coupplegers, CEO’s, rebellen, sekteleiders en politici. Politici als Poetin en Trump doen geen enkele moeite hun machtsmisbruik te verhullen, andere personen met macht zijn daar veel geraffineerder in.

Corrumpeert macht?
De centrale vraagstelling die Klaas probeert tot een antwoord te brengen is: corrumpeert macht, of trekt macht corrupte mensen aan? Wat gedetailleerder:

  1. Komen slechtere mensen aan de macht?
  2. Maakt macht mensen slechter?
  3. Waarom geven wij mensen, die daar duidelijk niet geschikt voor zijn, macht over ons?
  4. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat integere mensen aan de macht komen en die macht rechtvaardig uitoefenen?



Inleiding
In de inleiding beschrijf Klaas zijn ontmoeting met iemand die in Madagaskar in armoede opgroeide. Hij had een mazzeltje: iemand gaf hem een fiets. Daarmee ging hij langs bij boeren, kocht melk, maakte daar thuis yoghurt van en die hij weer verkocht. Dit was de latere yoghurtmagnaat Marc Ravalomanana, op het moment dat Klaas hem bezocht was Ravalomanana president van Madagaskar (2002-2009).
Klaas was zijn pen vergeten om notities te maken. ‘“Geen probleem”, zei Ravalomanana. “We mogen dan arm zijn, pennen hebben we wel”. Hij pakte een klein belletje en rammelde ermee. Onmiddellijk stormden er twee medewerkers de kamer binnen die allebei hoopten als eerste bij de tafel te zijn. “Pen!” blafte Ravalomanana. De mannen haasten zich weg. Binnen dertig seconden waren ze terug met een gloednieuwe pen in hun hand, hopend op een complimentje. De langzaamste man keek teleurgesteld toen hij er geen kreeg’ (p16).

Sollicitatie
Klaas bouwt zijn boek op aan de hand van vragen en begint met: ‘Waarom richten wij mensen onze samenleving zo in dat er altijd een klein groepje aan de macht is? […] waarom bestaan er hiërarchieën?’ (p25) Die vraag wordt in de loop van het boek, van allerlei nuances voorzien, onderzocht.
Klaas begint met zich af te vragen hoe het bij onze naaste verwant, de chimpansee, zit. ‘Er zijn verrassende aanwijzingen die suggereren dat we een ingebouwde voorkeur hebben voor eerlijkheid en gelijkwaardigheid die apen domweg niet hebben.’ (p29) Toch gebeurt het maar al te vaak dat mensen, als ze eenmaal de macht hebben, de smaak te pakken krijgen en doorslaan. Het kan beginnen bij een sollicitatieprocedure. Wat zet je in een advertentie? Hoe ontdek je of iemand corrumpeerbaar is?
De eerste stap naar leiderschap begint bij de selectie. Voor een aanvulling van een bestuur van een organisatie kunnen de volgende stappen ondernomen worden;

  1. Verzamel demografische data (Ga de samenstelling van het huidige college na. Is er een scheve verhouding, bijvoorbeeld in etniciteit of gender?)
  2. Werf en promoveer zo veel mogelijk blind (geanonimiseerde sollicitatieprocedure).
  3. Stel sollicitatiecommissies zo divers mogelijk samen.

Dit alles om vooroordelen uit te sluiten, een streven dat zo vroeg mogelijk ingebouwd zou moeten worden, onder andere bij de beoordeling van de schoolprestaties. Machtswellustelingen die voor willen dringen krijgen dan geen overdreven kans.

Duistere triade
Er zijn mensen die één of meer van de volgende eigenschappen bezitten:

  1. Machiavellisme (het doel heiligt de middelen).
  2. Narcisme (verliefd op zichzelf, arrogant, zelfingenomen, grootsheidswaan, behoefte aan erkenning van anderen).
  3. Psychopathie (onvermogen tot empathie, impulsief, roekeloos, manipulatief, agressief).

‘Duistere triadekenmerken hebben een dubbele werking: ze zorgen ervoor dat corrumpeerbare mensen hunkeren naar macht, maar ook dat ze er goed in zijn die macht te verwerven.’ (p111).

Slechte systemen
Zelfs hoe we denken dat een systeem werkt bepaalt mede ons gedrag. Een slecht systeem roept hetzelfde slechte in mensen op en geeft hen in elk geval volop kansen. Een belangrijke vraag in concrete gevallen is dus: ligt het slechte gedrag aan het systeem of aan het individu? Welke kansen biedt een systeem? Het is dus zaak om elk systeem zo in te richten dat corruptie moeilijk is of in elk geval snel aan het licht komt. Onder andere door moeilijk voorspelbare controles.

Corrumpeert macht?
Is het zo, dat iemand die een machtspositie bekleedt, vanzelf meer geneigd is om zich corrupt te gedragen? Het staat vast dat mensen in een machtspositie die macht gebruiken, wat logisch is, maar ook die positie willen behouden, wat alleen logisch is als vanuit eigenbelang geredeneerd wordt. Niet acceptabel is om die macht ook te gebruiken voor andere zaken dan die bij de positie hoort.
Het is niet moeilijk en soms nuttig om ‘vuile handen’ te maken als je een politieke functie bekleedt. Dit gebeurt als de te kiezen opties tegenstrijdig zijn. Maar ook dan hoort men zich te onthouden van gedrag dat niet bij de opdracht van de functie hoort, dit is zo bij elke machtsfunctie. Mensen van de duistere triade zijn geneigd dit aan hun laars te lappen. Ze zijn bovendien geneigd om de omstandigheden zo te manipuleren dat ze kunnen voldoen aan hun duistere neigingen. Vaak maken ze een leerproces door waarin ze steeds effectiever worden. Dictators en despoten wisselen soms ervaringen uit: ‘autoritaire scholing’ noemen ze dit.

Loyaliteitstest
Dictators gebruiken een loyaliteitstest om er achter te komen of ze iemand kunnen vertrouwen. ‘Als mensen bereid zijn zichzelf voor schut te zetten door in het openbaar absurde verhalen over de Geliefde Leider te spuien, is de kans groter dat de overheid hen vertrouwd. Een handlanger die absurditeiten napraat is een handlanger in wie je kunt investeren. […] Het lijkt misschien zo dat de honger naar de absolute macht van dictators hun geestelijke vermogens aantast, maar in feite verbetert die hun strategieën. De macht heeft hen niet gecorrumpeerd. Ze zijn beter geworden in slecht zijn.’ (p158)

Macht corrumpeert
‘De meeste onderzoeken concluderen dat macht slechtere mensen van ons maakt.’ (p179) Bij het toenemen van macht neemt ook het egocentrisme en het nemen van risico’s toe. Ze worden minder empathisch, hypocrieter en minder integer. Ondergeschikten zijn meer afgestemd op hun meerdere dan omgekeerd.

Gezondheid
Uit veel onderzoek komt het beeld naar boven dat, als je helemaal onderaan op de sociale ladder staat of bijna helemaal bovenaan, dit slecht is voor je gezondheid. Daarbij speelt stress een hoofdrol.

10 lessen
Klaas besluit met een tiental lessen:

  1. Actief niet-corrumpeerbare mensen eruit zeven.
  2. Gebruik loting en een schaduwkabinet als toezichthouder.
  3. Rouleer om misstanden te beperken.
  4. Controleer het besluitvormingsproces, niet alleen de resultaten.
  5. Zorg voor krachtige, regelmatige reminders aan de verantwoordelijkheid.
  6. Zorg ervoor dat machthebbers mensen nooit als abstracties gaan beschouwen.
  7. In de gaten gehouden mensen zijn aardige mensen.
  8. Houd de controleurs in de gaten, niet degenen die gecontroleerd worden.
  9. Randomiseer om afschrikking te vergroten en om schending van privacy te verkleinen.
  10. Wacht niet langer op principiële redders. Maak ze zelf.


Conclusie
Klaas schetst een genuanceerd beeld. Hij geeft een aantal concrete voorbeelden van machtsuitoefening die er niet om liegen. Brian Klaas suggereert gelukkig dat inperken mogelijk is.
Het is een vlot leesbaar boek dat aan de hand van sociaalpsychologische experimenten het betoog ondersteunt. Klaas illustreert het een en ander aan de hand van concrete voorvallen en persoonlijke gesprekken.